IT-SELF Małgorzata Osipczuk, www.it-self.pl, www.terapia-par-wroclaw.com

Portal Pomocy Psychologicznej

E-book
Psychoterapia po ludzku

Stowarzyszenie INTRO

E-book
E-pomoc
Psychologiczna pomoc w Internecie
teoria i praktyka

Stowarzyszenie INTRO

Programy pomocy

Artykuďż˝y

Niedziela 12 stycznia 2020

Oddziaďż˝ywania podprogowe - fakt czy artefakt?

ďż˝rďż˝dďż˝o: www.psychotekst.pl

Lďż˝k przed manipulowaniem naszďż˝ psychikďż˝ z pominiďż˝ciem ďż˝wiadomoďż˝ci poprzez tzw. "komunikaty podprogowe" trwa juďż˝ od ponad czterdziestu lat. Podsycany jest od czasu do czasu przez dziennikarzy straszďż˝cych swoich czytelnikďż˝w perspektywďż˝ manipulowania ich podďż˝wiadomoďż˝ciďż˝ przez nastawione tylko na zysk potďż˝ne koncerny i korporacje. Majďż˝ one dziďż˝ki oddziaďż˝ywaniu podprogowemu wprowadzaďż˝ do naszej psychiki sugestie konkretnych dziaďż˝aďż˝. A my nieďż˝wiadomi tego wpďż˝ywu nie moďż˝emy siďż˝ przed nimi skutecznie broniďż˝.

Niepokďż˝j opinii spoďż˝ecznej podzielili w wielu krajach prawnicy, doprowadzajďż˝c do zakazu stosowania reklamy podprogowej. Dotyczy to i naszego kraju.

Pierwsze doniesienie na ten temat opublikowano w 1957 roku na ďż˝amach "Saturday Review". Autorem publikacji byďż˝ James M. Vickary. Byďż˝ to wďż˝aďż˝ciciel agencji reklamowo - marketingowej. W swojej publikacji przedstawiďż˝ wyniki eksperymentu przeprowadzonego na ďż˝ďż˝cznie 45 599 widzach kin w Fort Lee (New Jersey). Do projekcji taďż˝mďż˝ filmowďż˝ spreparowano w ten sposďż˝b, ďż˝e pomiďż˝dzy normalne obrazy, w odstďż˝pach okoďż˝o jednominutowych, wmontowano dwa rodzaje pojedynczych klatek:

Pierwsze zawieraďż˝y napis: "Jesteďż˝ gďż˝odny? Jedz Popcorn!"
Drugie: "Jesteďż˝ spragniony? Pij Coca-Colďż˝!".

Nastďż˝pnie taďż˝mďż˝ tďż˝ eksponowano podczas normalnych seansďż˝w filmowych nieuprzedzonym o tym fakcie widzom. Rezultatem eksperymentu, wedďż˝ug J. Vicarego, byďż˝ wzrost sprzedaďż˝y w sďż˝siadujďż˝cych z kinami sklepach Popcornu o 57% i Coca-Coli o 18%. Podsumowujďż˝c uzyskane wyniki autor stwierdziďż˝, iďż˝ odkryďż˝ nowy rodzaj reklamy wykorzystujďż˝cej znane juďż˝ od dawna psychologom zjawisko tzw. "sumowania siďż˝ bodďż˝cďż˝w podprogowych", czyli bodďż˝cďż˝w o sile zbyt maďż˝ej, aby pojedynczy bodziec mďż˝gďż˝ zostaďż˝ ďż˝wiadomie dostrzeďż˝ony przez czďż˝owieka.

Sprawďż˝ nagďż˝oďż˝niďż˝y stacje radiowe i pisma codzienne. W tej sytuacji F.C.C. (Federal Communication Commision) w 1958 roku dokonaďż˝a weryfikacji wynikďż˝w J.M. Vicarego. Powtďż˝rzono eksperyment w jego oryginalnej postaci i nie uzyskano znaczďż˝cych wynikďż˝w. Ponadto w procedurze eksperymentalnej Vicarego dostrzeďż˝ono liczne bďż˝ďż˝dy. Przede wszystkim nie zastosowaďż˝ on grupy kontrolnej. Nie sprawdziďż˝ teďż˝ zmian poziomu sprzedaďż˝y Popcornu i Caca-Coli w innych regionach. A gdy okazaďż˝o siďż˝ pďż˝niej, ďż˝e dane o wzroďż˝cie sprzedaďż˝y zostaďż˝y spreparowane staďż˝o siďż˝ oczywiste, ďż˝e miano do czynienia z oszustem. Niewiele to jednak zmieniďż˝o. Mit o sile reklamy podprogowej trwaďż˝ nadal. Umocniďż˝y go ksiďż˝ďż˝ki W. B. Key (kanadyjskiego socjologa), w ktďż˝rych dowodziďż˝, ďż˝e telewizja manipuluje naszym zachowaniem stosujďż˝c w reklamach podprogowych symbolikďż˝ seksualnďż˝.

Badania naukowe nie potwierdzajďż˝ istnienia znaczďż˝cego wpďż˝ywu komunikatďż˝w podprogowych. Dowodzi tego chociaďż˝by rezultat eksperymentu B. Kwarciaka z Instytutu Psychologii UJ zrealizowanego podczas IX - Festiwalu Filmu Reklamowego i Reklamy w Krakowie. Badanie objďż˝o 221 chďż˝tnych widzďż˝w (poinformowanych o badaniu, lecz niewiedzďż˝cych, co bďż˝dzie reklamowane podprogowo). Eksponowano im podczas 30 minutowego filmu - 286 wmontowanych na pojedynczych klatkach obrazďż˝w loda na patyku. Po projekcji osoby uczestniczďż˝ce w eksperymencie wypeďż˝niaďż˝y ankietďż˝ (55% badanych wierzyďż˝o w skutecznoďż˝ďż˝ reklamy podprogowej). Okazaďż˝o siďż˝, ďż˝e tylko 4% uczestnikďż˝w eksperymentu miaďż˝o ochotďż˝ na lody. Natomiast sprzedaďż˝ lodďż˝w w bufecie festiwalu po filmie nie zmieniďż˝a siďż˝.

Uzyskany wynik dowodzi, ďż˝e reklama podprogowa jest bardziej mitem niďż˝ metodďż˝ skutecznego manipulowania naszďż˝ psychikďż˝. Niemniej zjawisko oddziaďż˝ywania podprogowego istnieje i zachodzi w sytuacji, kiedy czďż˝owiek reaguje na bodďż˝ce, o istnieniu, ktďż˝rych nic nie wie. Paradoksalnďż˝ sprzecznoďż˝ďż˝ w samym terminie (czy moďż˝na spostrzec coďż˝ "podprogowo", jeďż˝eli wďż˝aďż˝nie prďż˝g jest wartoďż˝ciďż˝ bodďż˝ca, ktďż˝ra stanowi o rďż˝nicy miďż˝dzy spostrzeganym a niespostrzegalnym?). Sprzecznoďż˝ďż˝ tďż˝ moďż˝na usunďż˝ďż˝ przez przyjďż˝cie istnienia dwďż˝ch progďż˝w: fizjologicznego i ďż˝wiadomego. Bodziec nieznacznie sďż˝abszy od progowego wywoďż˝uje przejďż˝ciowy, lokalny wzrost pobudliwoďż˝ci neuronu. Nastďż˝pne podprogowe bodďż˝ce prowadzďż˝ do zsumowania siďż˝ ich dziaďż˝ania i w efekcie do zareagowania pobudzeniem przez neuron.

Odrďż˝bnym zagadnieniem jest to, czy zjawisko sumowania bodďż˝cďż˝w podprogowych wystďż˝puje takďż˝e w przypadku naszej ďż˝wiadomoďż˝ci? Problem ten jak dotďż˝d nie doczekaďż˝ siďż˝ jeszcze jednoznacznego naukowego rozwiďż˝zania. Dlatego podjďż˝ďż˝em go w omďż˝wionym poniďż˝ej eksperymencie.

BADANIA Wďż˝ASNE

Przeprowadzenie badaďż˝ umoďż˝liwiďż˝a pomoc techniczna pracownikďż˝w TVN, ktďż˝rzy przygotowali 10 - minutowy film (o trzďż˝sieniu ziemi) zawierajďż˝cy bodďż˝ce podprogowe. Wmontowano w nim najpierw, co 30 sekund a w koďż˝cowej jego czďż˝ci, (gdy pokazywany jest mecz koszykďż˝wki), co 5 sekund, pojedynczy, nieruchomy, czarno - biaďż˝y obraz sylwetki kota. Aby uniknďż˝ďż˝ efektu migotania obraz ten zmiksowano z normalnďż˝ klatkďż˝ filmu. Film ten wyemitowano w ramach programu "Strefa 11".

Badanie przeprowadzono w dwďż˝ch niezaleďż˝nych grupach (eksperymentalnej i kontrolnej). Objďż˝y one studentďż˝w V roku Zarzďż˝dzania Akademii Gďż˝rniczo - Hutniczej w Krakowie.

Za pomocďż˝ projektora wizyjnego wyďż˝wietlono studentom film. W grupie eksperymentalnej byďż˝o 76 studentďż˝w, a film zawieraďż˝ przekaz podprogowy. Natomiast w kontrolnej (52 studentďż˝w) film nie zawieraďż˝ treďż˝ci podprogowych. Studentďż˝w z obydwu grup poinformowano, ďż˝e w filmie znajduje siďż˝ przekaz podprogowy. Po projekcji, w obydwu grupach, eksponowano studentom kolejno 5 czarno - biaďż˝ych obrazďż˝w rďż˝nych zwierzďż˝t proszďż˝c o rozpoznanie, ktďż˝ry z nich, ich zdaniem, byďż˝ eksponowany podczas projekcji lub wydaje siďż˝ im znajomy.

Wynik badania przedstawiono w tabeli poniďż˝ej. Tabela nr 1. Liczba wskazaďż˝.

NR.	NAZWA RYSUNKU	GRUPA EKSPERYMENTALNA (N = 76	GRUPA KONTROLNA (N = 52)
A	Wielbďż˝ďż˝d	5 (6,7 %)	12 (23,1%)
B	Jeleďż˝	6 (8,0%)	10 (19,2%)
C	kot	49 (64,1%)	9 (17,3%)
D	Koďż˝	9 (11,9%)	14 (27,0%)
E	Krowa	7 (9,3)	7 (13,4%)

Wynik jest jednoznaczny. W grupie eksperymentalnej znaczďż˝co czďż˝ciej wskazywano na kota. Natomiast w grupie kontrolnej nie wystďż˝piďż˝y istotne rďż˝nice w czďż˝stotliwoďż˝ci wskazaďż˝. Uzyskany wynik potwierdziďż˝ istnienie oddziaďż˝ywaďż˝ podprogowych.

Wiďż˝kszoďż˝ďż˝ studentďż˝w wskazujďż˝cych na kota stwierdzaďż˝o, ďż˝e wydawaďż˝ siďż˝ im skďż˝dďż˝ znajomy. Natomiast trzech z nich twierdziďż˝o, ďż˝e podczas filmu dostrzegli zarys sylwetki kota, ktďż˝rego mogli nawet narysowaďż˝.

POSUMOWANIE

W omawianym eksperymencie potwierdzono, iďż˝ istnieje moďż˝liwoďż˝ďż˝ przesyďż˝ania komunikatďż˝w podprogowych. Jednak moďż˝liwoďż˝ci wykorzystania tego zjawiska mďż˝ okreďż˝liďż˝ jedynie dalsze badania.

Najwiďż˝ksze zainteresowanie oddziaďż˝ywaniem podprogowym przejawiali twďż˝rcy reklam. Mieli nadziejďż˝, ďż˝e dziďż˝ki temu zjawisku bďż˝dďż˝ mogli, z pominiďż˝ciem ďż˝wiadomoďż˝ci odbiorcďż˝w, sugerowaďż˝ ludziom wykonanie pewnych czynnoďż˝ci (np. zakupu okreďż˝lonego wyrobu). Rodzi siďż˝ w tym miejscu pytanie czy istnieje sugestia podprogowa? Pamiďż˝taďż˝ naleďż˝y, ďż˝e treďż˝ďż˝ sugestii jest zawsze zwerbalizowana. Najczďż˝ciej sugeruje siďż˝ za pomocďż˝ sďż˝ďż˝w (werbalnie).

Sugestia moďż˝e byďż˝ takďż˝e przekazywana niewerbalnie:

Gestami
Mimikďż˝
Intonacjďż˝ gďż˝osu
W formie symbolicznej, niewerbalnej (np. znaki drogowe).

Sugestia zawsze zawiera jednak okreďż˝lonďż˝, zwerbalizowanďż˝ treďż˝ďż˝. Jeďż˝eli osoba, do ktďż˝rej sugestia zostaďż˝a skierowana, nie zrozumie jej treďż˝ci lub jej w ogďż˝le nie spostrzeďż˝e (musi tutaj zachodziďż˝ zgodnoďż˝ďż˝ kodďż˝w nadawania i odbierania na przykďż˝ad w zakresie znajomoďż˝ci jďż˝zyka czy symboliki do sugerowania zastosowanej), to ta nie stanie siďż˝ sugestiďż˝.

W kinie lub telewizji podczas scen wywoďż˝ujďż˝cych u widza pozytywne emocje, moďż˝na wyďż˝wietliďż˝ pojedynczy nieruchomy obraz eksponowany przez okoďż˝o 1/20 sekundy. Obrazy te ze wzglďż˝du na bardzo krďż˝tki czas ekspozycji, kodowane sďż˝ w pamiďż˝ci z pominiďż˝ciem ďż˝wiadomoďż˝ci. Tak powstaďż˝e engramy (ďż˝lady pamiďż˝ciowe) pewnych sďż˝ďż˝w, symboli czy teďż˝ znakďż˝w firmowych (logo) mogďż˝ byďż˝ rozpoznawane pďż˝niej jako juďż˝ znane i kojarzďż˝ce siďż˝ z czymďż˝ przyjemnym. Jednakďż˝e skďż˝d obiekt ten jest nam lub, dlaczego wywoďż˝uje pozytywne reakcje, osoba nie wie. Rodzi to reakcjďż˝ orientacyjnďż˝ (np. zastanowienia) zwiďż˝kszajďż˝c tym samym prawdopodobieďż˝stwo zakupu wyrobďż˝w reklamujďż˝cej siďż˝ w ten sposďż˝b firmy, lub teďż˝ wykonania sugerowanych podprogowo dziaďż˝aďż˝. Jednak, jaka jest skutecznoďż˝ďż˝ i czas trwania takiego oddziaďż˝ywania pokaďż˝ďż˝ dopiero dalsze badania.