IT-SELF Ma³gorzata Osipczuk, www.it-self.pl, www.terapia-par-wroclaw.com
Forum Reklama Kontakt

Portal Pomocy Psychologicznej

Niedziela 12 stycznia 2020

Szukaj w artyku�ach

Wszystkie artyku�y...

Artyku�y

Ojcostwo na miar� nowych czas�w a prastare rytua�y kuwady

Autor: Ma�gorzata Osipczuk

�r�d�o: www.psychotekst.pl

"Technicznie �yjemy w epoce atomowej,
uczuciowo ci�gle w epoce kamiennej."
ERICH FROMM

Rozwa�aj�c prze�ywanie ci��y i porodu przez wsp�czesnych m�czyzn nale�y z ca�� wnikliwo�ci� nawi�za� do obrz�du COUVADE. Termin ten pochodzi od francuskiego s�owa "couver" - wysiadywa�, wyl�ga�; (�aci�skie cubare - le�e�), a zosta� po raz pierwszy u�yty przez antropologa Tylora w 1865 roku.

Poj�cie to opisuje zwyczaj wielu prymitywnych lud�w polegaj�cy na wsp�odczuwaniu i na�ladowaniu przez ojca cz�ci cierpie� jego �ony zwi�zanych z porodem. Termin couvade odnosi si� do wszystkich zachowa� zwi�zanych z porodem, kt�re wymagaj� od ojc�w zaprzestania ich zwyczajnych, codziennych aktywno�ci i podj�cia nowych obrz�dowych zachowa�, tj. wstrzemi�liwo�ci p�ciowej, unikania pracy fizycznej i okre�lonych rodzaj�w jedzenia, wsp�lnego porodu, a nawet na�ladowania odpowiednich zachowa� podczas imitowanego porodu. Podczas rytua�u kuwady m�czyzna by� traktowany tak, jakby to on mia� urodzi� dziecko, a nie jego �ona. Praktyka rytualnej kuwady manifestowa�a si� tak podobnie w r�nych kulturach oddzielonych od siebie morzami i kontynentami i nie maj�cych �adnych historycznych powi�za�, �e u�wiadomi�o to badaczom, takim jak Margaret Mead na Po�udniowym Pacyfiku i George Gorer w Himalajach, i� zosta�o odkryte co� niemal�e uniwersalnego.

W Papui i Nowej Gwinei, tak szybko jak odkryto ci��� (kobieta nie musia�a si� oczyszcza� przez 3 miesi�ce, tzn. nie miesi�czkowa�a) m�czyzna wycofywa� si� ze swojego plemienia. Szy� w�asne ubranie na czas oczekiwania na dziecko, konstruowa� ozdoby z muszel (poniewa� jego kobieta ubiera�a muszle) i przybranie g�owy z pi�r. Nie przechwala� si� swoj� sprawno�ci� seksualn�, mimo �e cz�sto zwyk� to czyni�, ale nie chcia� teraz sprowadzi� na swoj� rodzin� gniewu z�ych duch�w. Rozmawia� z rodzin� �ony, a wystrzega� si� swojej w�asnej, nawet swojej matki i unika� kontakt�w z m�czyznami. Budowa� swoj� chatk� niedaleko od chaty kobiety. Przez 5 miesi�cy pracowa� ci�ko poluj�c i gromadz�c po�ywienie, potem zaprzestawa� wychodzenia do lasu na polowania polegaj�c na podarunkach od rodzic�w jego kobiety. Przygotowywa� jedzenie dla siebie i dla niej. Noc� spali oddzielnie. Po zmroku ani nie pi�, ani nie �u� betelu, ani nie jad� korzeni rytualnej somy. Kiedy zbli�a� si� por�d on k�ad� si� do ��ka i imitowa� b�l rodzenia, modli� si� i �piewa� monotonnie. G�o�no krzycza� i lamentowa�, a po urodzeniu si� dziecka, gdy tylko kobieta by�a w stanie chodzi�, przynosi�a mu do jego chatki noworodka. On przystawia� go do piersi na�laduj�c karmienie dziecka.

Baskowie z P�n. Hiszpanii i P�d. Francji na wie�� o zbli�aj�cym si� porodzie tak�e k�adli si� do ��ek i g�o�no narzekali na porodowe b�le i dokuczliwe skurcze. To zapewnia�o im takie samo zainteresowanie i pomoc ze strony akuszerek, jakie dostawa�y ich �ony.

Podobnie post�powali Indianie Mozatena z P�n.-Zach. Boliwii a jak tylko dziecko si� urodzi�o matka przekazywa�a je m�czy�nie i wychodzi�a pracowa� by zapewni� wieczorny posi�ek. W tym czasie ojciec opiekowa� si� dzieckiem. W prymitywnych szczepach Ameryki Pd. kobiety nadal rodz� w obecno�ci bli�szej i dalszej rodziny, nie wy��czaj�c dzieci, aby zademonstrowa�, �e chodzi o czynno�� naturaln�. Prawdziwy pow�d tego rytua�u jest wci�� zagadk� dla antropolog�w, a kulturowe wierzenia i przekonania r�ni� si� mi�dzy plemionami. Oto te najcz�stsze:

  • rytualne dzia�ania m�czyzny chroni� matk� i dziecko przed z�ymi duchami, kt�re g�o�niej krzycz�cy m�czyzna przyci�ga do siebie,
  • to wszystko s�u�y umocnieniu wi�zi mi�dzy ojcem a dzieckiem,
  • symulowanie porodu podkre�la fakt ojcostwa,
  • ojciec ma silniejsz� nadprzyrodzon� wi� z dzieckiem ni� matka i rytua� ten ma pom�c ojcu "poprowadzi�" dziecko na ten �wiat,
  • jest to forma radzenia sobie z l�kiem przez m�czyzn�,
  • ojciec podkre�la sw�j status i zdobywa szacunek, gdy� w widoczny spos�b jego rola nie ogranicza si� tylko do aktu zap�odnienia;

U wielu niecywilizowanych lud�w ojcowie uczestniczyli w porodzie i to oni w�a�nie uwa�ani byli za najwa�niejsze przy narodzinach osoby. Dzi�ki obrz�dom kuwady otrzymywali du�e uznanie spo�eczne i odpowiedni statut w spo�eczno�ci.

Zdaniem Iana Suttie dawniej obrz�d ten ukazywa� zazdro�� m�czyzn o w�a�ciw� kobiecie zdolno�� rodzenia dzieci. Zazdro�� ojca dotycz�c� wi�zi jaka od momentu pocz�cia powstaje mi�dzy matk� a dzieckiem nazywana bywa zazdro�ci� Zeusa. Mitologiczny Zeus mia� po�kn�� swoj� ci�arn� �on� aby m�c do�wiadcza� tego co ona. Sheila Kitzinger prymitywn� kuwad� uznaje za wyraz nie�wiadomego pragnienia wsp�uczestniczenia przez m�czyzn� w dziele wydawania dziecka na �wiat. Natomiast Bruno Bettleheim, twierdzi, �e s�u�y�a ona ostatecznemu potwierdzeniu faktu, �e m�czyzna nie jest wy��czony z rodzicielstwa. Couvade mia�a zagwarantowa� i potwierdzi� status rodzicielski ojca w najszerszy mo�liwy spos�b, zapewni�, �e mimo i� jego biologiczna rola w wydawaniu potomstwa na �wiat ogranicza si� do zap�odnienia, to jednak nie jest on wykluczony ze spo�ecznego aspektu rodzicielstwa. Tak�e na pocz�tku tworzenia si� naszej zachodniej kultury istnia�y pewne sprecyzowane przez spo�ecze�stwo oczekiwania wobec dzia�a� m�czyzny przed porodem i w jego trakcie. Jego rol� by�o m.in. budowanie ogniska, gotowanie wody itp. pomoc, co tak�e mia�o symboliczny wymiar - uznania jego statusu jako ojca. Nasza wsp�czesna kultura, jak w �adnej dot�d spo�eczno�ci, nie daje ojcom �adnego spo�ecznego poparcia w postaci instytucji ani te� nie uznaje ich znaczenia w przychodzeniu dziecka na �wiat.

Rozdzielenie miejsca pracy od domu, czyli fizyczne oddalenie m�a od jego partnerki spowodowa�o przeniesienie porodu z domu na sal� szpitaln� i przej�cie przez po�o�nik�w roli pomagaj�cego i ochraniaj�cego. Ojcostwo straci�o w du�ej mierze na znaczeniu a potrzeba posiadania przez oczekuj�cych ojc�w w�asnego obrz�du couvade przesta�a by� dostrzegana zar�wno przez spo�ecze�stwo, jak i przez nich samych. Powszechnie uwa�a si� ojc�w za s�abo przygotowanych i przystosowanych do odgrywania jakiejkolwiek powa�niejszej roli podczas porodu i dalszej opieki nad niemowl�ciem.

Do czas�w wsp�czesnych w kulturze zachodniej zachowa�o si� niewiele obrz�d�w kuwady pomagaj�cych ustali� rol� i status ojca. Konsekwencj� tego by�o pozostawienie ojc�w przez po�o�ne z dala od porodu ich dziecka. M�czyzn tych okre�lono mianem "odepchni�tych ojc�w". Wielu z nich uwa�a si� za niepotrzebnych uczestnik�w ci��y i porodu, przyjmuj� opini� personelu medycznego o ich pobocznej roli i pogl�d, �e ich zaanga�owanie w przebieg ci��y mo�e niekorzystnie wp�ywa� na ich status m�czyzny, kt�ry ju� przecie� swoj� m�sko�� potwierdzi� przez fakt zap�odnienia. Dla innej cz�ci "odepchni�tych ojc�w" trudno�� sprawiaj� ich nie do ko�ca u�wiadomione i niezwerbalizowane przekonania o typowo m�skich i typowo kobiecych zadaniach, obowi�zkach i sytuacjach, a tak�e l�k przed nieznan� sytuacj�, niepewno��, co do w�asnych zasob�w zaradczych, niejasno okre�lony przez spo�ecze�stwo status ojca. M�czy�ni ci mog� prze�ywa� r�ne l�ki zwi�zane z ojcostwem, ale s� w stanie ukry� swoje uczucia za tradycyjnie m�sk� rol� poza domem, rol� "�ywiciela rodziny". W spo�ecze�stwach judeochrze�cija�skich, kt�re tradycyjnie podkre�la�y ca�kowity rozd�wi�k w funkcjonowaniu cia�a m�skiego i kobiecego, m�� mo�e odm�wi� uczestnictwa w porodzie, uwa�aj�c, �e kobiece cia�o b�dzie wtedy odra�aj�ce. M�czy�ni ci obawiaj� si� przekroczy� tabu i wol� "ciemne, zakrwawione sekrety kobiecego cia�a" pozostawi� specjalistom. Nie ufaj� w�asnym reakcjom emocjonalnym.

Richman sugeruje, �e z powodu braku obrz�du couvade przeprowadzaj�cego przez czas ci��y i porodu m�czy�ni rozwin�li zachowania nazywane czasem "karier� ci��ow�". Przebieg ci��y �ony ma do�� spory wp�yw na ich jako�� �ycia, borykaj� si� mianowicie ze specyficznymi zdrowotnymi i socjalnymi problemami. Romalis okre�la to mianem m�skiej "symptomatologii ci��y". Lekarze stosuj� termin "syndrom couvade" do okre�lenia psychosomatycznego stanu wsp�odczuwania ci��y przez m�a ci�arnej kobiety. M�czyzna cierpi na objawy nie maj�ce �adnej fizjologicznej podstawy. R�ne badania podaj� r�n� liczb� uskar�aj�cych si� na tego typu dolegliwo�ci: od 11 % do 65 % oczekuj�cych ojc�w.

Objawy syndromu couvade mog� obejmowa�:

  • zmiany apetytu
  • przybieranie na wadze ( wraz z �on�)
  • md�o�ci
  • niestrawno��
  • biegunki lub zaparcia
  • b�le g�owy
  • b�le z�b�w
  • hu�tawka nastroj�w
  • b�le krzy�a
  • sw�dzenie sk�ry
  • pragnienia �ywieniowe, tzw. "zachcianki"

Wydaje si�, �e objawy s� najpowa�niejsze w czasie trzeciego i czwartego miesi�ca ci��y a potem tu� przed zbli�aj�cym si� porodem. Wszystkie symptomy zanikaj� po narodzeniu si� dziecka.

Parke donosi, �e opr�cz manifestowania w�asnej symptomatologii ci��y m�czy�ni cz�ciej i szybciej rozpoznawali ci��� u swoich partnerek. Takie przyj�cie objaw�w ci��y przez m�czyzn mia�oby by� zast�pcz� form� couvade stosowan� w celu publicznego uznania problem�w ojc�w pr�buj�cych si� odnale�� w nowej roli oraz w celu potwierdzenia zmiany ich statusu.

Dolegliwo�ci fizyczne pojawiaj� si� cz�ciej przy oczekiwaniu na pierwsze dziecko, wtedy bowiem sytuacja jest nowa i silniejszy niepok�j. Dodatkowo "odsuni�ci ojcowie" nie maj�c odpowiednich obrz�d�w kuwady s� bardzo niepewni przysz�o�ci i odpowiedzialno�ci zwi�zanej z rol� ojca. T�umiony niepok�j mo�e przerodzi� si� w wymienione powy�ej zaburzenia psychosomatyczne.

Konkurencyjna teoria wyja�niaj�ca fenomen wsp�odczuwaj�cego dolegliwo�ci ci��owe ojca k�adzie nacisk na coraz powszechniejszy model zwi�zku partnerskiego mi�dzy m�czyzn� a kobiet� i rodz�c� si� z tego mniej lub bardziej siln� wi� przysz�ego ojca z przysz�� matk�. Przez ostatnie 30 lat mentalno�� spo�eczna zmieni�a si� na tyle by pozwoli� m�czy�nie by� bardziej aktywnym i opieku�czym wobec jego kobiety i jego dziecka. Przyj�to, �e g��wn� przyczyn� przejawiania si� syndromu couvade jest wi�c g��boka empatia m�czyzny wobec prze�y� partnerki i wobec zmian, przez jakie ona przechodzi. Bedford i Johanson uwa�aj�, �e m�czy�ni, poprzez tak silne zaanga�owanie w sprawy zdrowotne przysz�ej matki, pomagaj� g��wnie jej, ale te� i sobie, w przej�ciu do r�l rodzicielskich.

Poza fizycznymi dolegliwo�ciami syndromu couvade na "odepchni�tych ojc�w" czeka� mog� inne trudno�ci. Pomijany w d��eniu do swojej nowej roli ojciec mo�e czu� si� zazdrosny o to, �e ca�a uwaga skoncentrowana jest na kobiecie i jej ci��y lub, �e matka troszczy si� bardziej o swoje dziecko ni� o partnera. Problemem znacznej wagi sta� si� mog� zmienione relacje seksualne w ich zwi�zku. Zaskakuj�ce mo�e by� dla niekt�rych m�czyzn fakt, �e to nagle kobieta przejmuje du�� kontrol� nad najwa�niejsz� obecnie spraw� zaistnia�� w ich �yciu. To ona konsultuje si� z ekspertami rejestruj�c z miesi�ca na miesi�c rozw�j ci��y. To ona robi badania i planuje przysz�o��. To ona, do�wiadczaj�c "na w�asnej sk�rze" tej powa�nej �yciowej zmiany, odbieraj�c spo�eczne i �rodowiskowe wsparcie ma szans� �atwiej zaadaptowa� si�. Problemem m�czyzny mo�e cz�sto by� jego ignorancja dotycz�ca stanu ci��y, porodu, rozwoju dziecka. Mo�e on czu�, �e dysponuje zbyt ma�� ilo�ci� danych by zorientowa� si� w nowej sytuacji i stawi� jej czo�a. Jak dot�d wewn�trzne funkcjonowanie cia�a partnerki nie by�o jego zmartwieniem, nie dotyczy�o go. Teraz staje si� dla niego trudn� do opisania tajemnic�, kt�ra dotyczy go bardzo mocno.

W XIX wieku i do po�owy XX wieku m�czyzna jawi� si� jako nieobecny w domu �ywiciel rodziny. Zdaniem Josepha Plecka po zako�czeniu II wojny �wiatowej podj�to krytyk� zbyt du�ej roli kobiet w wychowywaniu dzieci. Obawiano si�, �e nadmierne zwi�zanie matek z synami mo�e by� przyczyn� homoseksualizmu, a nieobecno�� lub pasywno�� ojc�w ��czono ze wzrastaj�c� fal� przest�pstw w latach 50-tych w USA. W latach 70-tych pojawi� si� feminizm, kt�ry podj�� ostr� krytyk� tego stanu rzeczy i spowodowa� rozw�j teorii kulturowego uwarunkowania r�l p�ciowych. Propagowa� te� rozszerzenie roli ojca. Te pogl�dy zosta�y te� przej�te jako centralne idee ruch�w m�czyzn. Nowy model ojcostwa ukazuje ojc�w i matki jako r�wnorz�dnych partner�w w opiece nad dzieckiem. Taki wz�r jest korzystny dla m�czyzn, kobiet i dzieci. Jednak wci�� struktury miejsca pracy s� nasycone tradycyjnymi warto�ciami m�skimi i totaln� ignorancj� �ycia m�czyzn w rodzinie, kt�re to �ycie powszechnie rezerwuje si� dla kobiet.

Ci niezadowoleni z zepchni�cia ich na margines ojcowie zacz�li tworzy� dla siebie nowe obrz�dy couvade dostosowane do okresu przedporodowego jak i do porodu. Oto przyk�ady rytua��w couvade odbywanych w czasie trwania ci��y partnerki:

  • wsp�lne z �on� wizyty u lekarza, rozmowy z po�o�n�
  • ucz�szczanie na zaj�cia kursu szko�y rodzenia
  • wsp�lne z �on� ogl�danie nienarodzonego dziecka na monitorze rejestruj�cym badanie USG, co najmniej raz w ci�gu okresu poprzedzaj�cego por�d
  • czytanie fachowej literatury i czasopism
  • zbieranie informacji od krewnych i znajomych, kt�rzy prze�yli ju� por�d rodzinny
  • cz�sto odseparowywanie si� od koleg�w, zw�aszcza tych bezdzietnych, a zbli�anie si� do znajomych b�d�cych ju� rodzicami
  • przygotowywanie k�cika dziecinnego w domu, cz�sto po��czone z remontem mieszkania
  • czasem ustalanie wraz z �on� i przestrzeganie zdrowej diety
  • czasem rezygnacja z na�og�w typu np.: nikotynizm
  • je�li por�d ma odby� si� w domu to cz�sto m�� przygotowuje pomieszczenia na ten u�ytek, dba o zaopatrzenie
  • szykowanie urlopu na czas wyznaczonego terminu porodu
  • odwiezienie �ony do szpitala b�d� zorganizowanie przybycia domowej po�o�nej

Rytualne ju� wr�cz zadania ma m�czyzna do wykonania w czasie porodu, wie on o nich najcz�ciej ju� przedtem, oczekuj� tego po nim i rodz�ca i personel po�o�niczy. Oto one:

  • towarzyszenie �onie przez ca�y czas trwania porodu
  • nadzorowanie ewentualnej k�pieli �ony w wannie i ewentualnych �wicze� na pi�kach porodowych
  • masa� krzy�a �ony
  • liczenie czasu trwania skurczy i czasu mi�dzy nimi
  • monitorowanie akcji serca dziecka
  • odizolowanie siebie i �ony od innych ludzi i wszelkich zak��caj�cych czynnik�w - stworzenie intymnej atmosfery
  • czuwanie nad prawid�owo�ci� przebiegu porodu, dowiadywanie si� o post�py akcji porodowej
  • wzi�cie na siebie odpowiedzialno�ci za poczucie bezpiecze�stwa i samoskuteczno�ci partnerki
  • pomaganie �onie w relaksowaniu si�
  • po�redniczenie mi�dzy rodz�c� a personelem
  • trzymanie �ony za r�k� w p�niejszych stadiach porodu
  • bycie fizycznym oparciem dla �ony w czasie, gdy ona stara si� wypiera� dziecko
  • oddychanie wyuczonymi technikami i parcie wraz ze swoj� partnerk�
  • przecinanie p�powiny
  • uczestniczenie w pierwszym lekarskim badaniu i pomiarach noworodka
  • przej�cie dziecka tu� po badaniu pediatrycznym na r�ce i zaniesienie jego do matki, kt�ra w tym czasie rodzi�a �o�ysko; podanie dziecka matce, gdy ta ju� jest gotowa
  • je�li por�d odbywa� si� w domu - sprz�tanie i przyrz�dzenie posi�ku

Te zachowania charakteryzuj� now� grup� ojc�w tzw. "post�powych", dla kt�rych odgrywanie couvade przez aktywne zaanga�owanie si� w ca�y przebieg ci��y i porodu sta�o si� sposobem na okre�lenie ojcostwa, w�asnej roli w rodzinie i w spo�ecze�stwie.

Taka reakcja ojc�w wywo�a�a opinie, �e m�owie s� z zasady or�downikami swoich partnerek i wyst�puj� oczywi�cie tylko w ich interesie. Jednak�e doniesienia badaczy ( Romalis i Romito) stwierdzaj� istnienie jeszcze trzeciego typu m�czyzn, tzw. "przeciwdzia�aj�cych" - wykazuj�cych wi�ksz� trosk� o ustanowienie i utrzymanie swoich potrzeb ni� o partnerki. Te, zdaje si� gro�ne formy rytua�u couvade, wyst�puj�, gdy ojciec ��czy swoje si�y z si�ami personelu szpitala i podtrzymuje wszystkie decyzje "ekspert�w", niezale�nie od pragnie� i woli kobiety. Mo�e wi�c on forsowa� zastosowanie okre�lonych �rodk�w przyspieszaj�cych akcj� porodow� lub analgetyk�w wbrew kobiecie. Mo�e nak�ania� j� do przyj�cia okre�lonej przez personel dla w�asnej wygody pozycji do rodzenia dziecka. Mo�e te� przej�� postaw� irytacji i podenerwowania wobec irracjonalnych i przerysowanych ich zdaniem zachowa� rodz�cej kobiety.

Romalis i Romito dowodz�, �e zespo�y medyczne, odpowiedzialne za przeprowadzenie ojc�w przez okres ci��y i porodu, robi�y to dla zwi�kszenie i utrzymania kontroli medycznej nad ci�arn�. Po�o�nicy uznali ogromn� potrzeb� posiadania przez m�czyzn obrz�d�w couvade w szpitalu i wykorzystali to do w�asnych cel�w by wzmocni� dominacj� ekspert�w. Zmniejsza to mo�liwo�� krytykowania opieki, jak� otaczana jest rodz�ca i u�atwia prac� personelowi. Mo�e to jednak zwi�kszy� stopie� interwencji lekarskiej w stosunku do matki, od m�czyzny, bowiem oczekuje si� pe�nej zgody na ocen� post�pu porodu przez po�o�nik�w i na odrzucanie wszelkich ��da� rodz�cej, co do odmiennego sposobu post�powania - ma je traktowa� jak zwyk�e "zachcianki". Z punktu widzenia kobiety traci ona swojego jedynego sprzymierze�ca, mo�e go nawet postrzega� jak zdrajc�. Zastanawiaj�ce, �e dwie trzecie badanych przez Rimenzo W�oszek podkre�li�o, i� podczas porodu wola�yby obecno�� innej osoby ni� ich partner�w! Warto w tym miejscu przytoczy� zarzut, jaki czasem pada pod adresem szk� rodzenia, mianowicie, �e ich g��wnym celem a mo�e i efektem jest wychowanie potulnych klient�w sal porodowych. "Przeciwdzia�aj�cy ojcowie", inaczej zwani "policjantami ci��y" s� w gruncie rzeczy ofiarami "podst�pu" lekarzy i po�o�nych. Cho� zyskuj� mo�liwo�� zaznaczenia swojego nowego statusu to trac� mo�liwo�� prawdziwego przetestowania si� w roli ojca i m�a przekazuj�c "ster" i ca�kowit� odpowiedzialno�� w cudze r�ce. Emocjonalna wi� z �on� ulega zachwianiu, a �wiadomo�� sprawienia zawodu �onie mo�e kiedy� doj�� do g�osu.

Przy opracowaniu artyku�u korzysta�am m.in. z artyku�u Paula Summersgilla "Rodz�cy m�czyzna czyli odwet odepchni�tych m�czyzn".

�r�d�o: www.psychotekst.pl

(publikacja: 2003-10-12)

<< powr�t

Wszystkie artyku�y...

Wolni od Przemocy

Ksi��ki

DogoterapiaDogoterapia

Kasper Sipowicz, Tadeusz Pietras, Edyta Najbert
Wydawnictwo Naukowe PWN

Zawód psycholog. Regulacje prawne i etyka zawodowaZaw�d psycholog. Regulacje prawne i etyka zawodowa

Dorota Bednarek
Wydawnictwo Naukowe PWN

Profilowanie kryminalneProfilowanie kryminalne

Scotia J. Hicks, Bruce D. Sales
Wydawnictwo Naukowe PWN

Przekleñstwo perfekcjonizmu. Dlaczego idealnie nie zawsze oznacza najlepiejPrzekle�stwo perfekcjonizmu. Dlaczego idealnie nie zawsze oznacza najlepiej

Malwina Hu�czak
Wydawnictwo Samo Sedno

Komunikacja niewerbalna. Autoprezentacja, relacje, mowa cia³aKomunikacja niewerbalna. Autoprezentacja, relacje, mowa cia�a

Monika Maj-Osytek
Wydawnictwo Samo Sedno

Najwybitniejsze kobiety w psychologii XX wiekuNajwybitniejsze kobiety w psychologii XX wieku

Sibylle Volkmann-Raue, Helmut E. L�ck
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

Zrozumieæ dziecko wykorzystywane seksualnieZrozumie� dziecko wykorzystywane seksualnie

Magdalena Czub
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

B¡D¬ NAJLEPSZ¡ WERSJ¡ SIEBIEB�D� NAJLEPSZ� WERSJ� SIEBIE

Adams Linda
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

I ¯YLI D£UGO I SZCZʦLIWIE. Jak zbudowaæ zwi±zek idealny?I �YLI D�UGO I SZCZʦLIWIE. Jak zbudowa� zwi�zek idealny?

Willard F. Harley jr
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

DIAGNOZA W SOCJOTERAPII. Ujêcie psychodynamiczneDIAGNOZA W SOCJOTERAPII. Uj�cie psychodynamiczne

Wilk Maciej
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

PEDOFILIA. 30 wywiadów z pedofilamiPEDOFILIA. 30 wywiad�w z pedofilami

Douglas W. Pryor
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

W PU£APCE MY¦LI Jak skutecznie poradziæ sobie z depresj±, stresem i lêkiemW PU�APCE MY�LI Jak skutecznie poradzi� sobie z depresj�, stresem i l�kiem

Steven C. Hayes, Spencer Smith
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

Nie¶mia³o¶æ. Zmieñ my¶lenie i odwa¿ siê byæ sob±Nie�mia�o��. Zmie� my�lenie i odwa� si� by� sob�

Magdalena Staniek
Wydawnictwo Samo Sedno

Zaburzenia psychosomatyczne w ujêciu terapeutycznymZaburzenia psychosomatyczne w uj�ciu terapeutycznym

Agata Orzechowska, Piotr Ga�ecki
Wydawnictwo Continuo

TEST DO BADANIA ROZUMIENIA MOWY U DZIECI I DOROS£YCHTEST DO BADANIA ROZUMIENIA MOWY U DZIECI I DOROS�YCH

El�bieta Szel�g, Aneta Szymaszek
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

Wszelkie prawa zastrze�one © Copyright 2001/2020 Psychotekst.pl - Psychotekst.com