IT-SELF Małgorzata Osipczuk, www.it-self.pl, www.terapia-par-wroclaw.com

Portal Pomocy Psychologicznej

E-book
Psychoterapia po ludzku

Stowarzyszenie INTRO

E-book
E-pomoc
Psychologiczna pomoc w Internecie
teoria i praktyka

Stowarzyszenie INTRO

Programy pomocy

Artykuďż˝y

Poniedziaďż˝ek 22 czerwca 2020

Barwy psychoterapii - PODEJďż˝CIE SYSTEMOWE

ďż˝rďż˝dďż˝o: www.psychotekst.pl

Wywiad z Ewďż˝ Stankowskďż˝, specjalistďż˝ psychologii klinicznej, certyfikowanym psychoterapeutďż˝ systemowďż˝, bďż˝dďż˝cy fragmentem e-booka "Psychoterapia po ludzku", wydanego przez Stowarzyszenie INTRO.

Stowarzyszenie INTRO: Jak wyglďż˝da terapia w podejďż˝ciu systemowym?

Ewa Stankowska: Terapia systemowa to nurt terapii stosunkowo mďż˝ody i nadal dynamicznie siďż˝ rozwijajďż˝cy. Inspiracjďż˝ dla tego sposobu myďż˝lenia o pomocy jest wiele obszarďż˝w ďż˝ycia i dziedzin nauki: od filozofii przez biologiďż˝, psychologiďż˝, socjologiďż˝, po nauki matematyczne i informatyczne. Terapia ta uwzglďż˝dnia procesy i przemiany zachodzďż˝ce w systemach spoďż˝ecznych, gďż˝ďż˝wnie tych najistotniejszych dla klienta czyli systemach rodzinnych.

Kluczowe pojďż˝cie — sďż˝owo system — oznacza rzecz zďż˝oďż˝onďż˝ z elementďż˝w stanowiďż˝cych spďż˝jnďż˝ caďż˝oďż˝ďż˝, rzďż˝dzďż˝cďż˝ siďż˝ pewnymi wyjďż˝tkowymi reguďż˝ami, oznacza nowďż˝ jakoďż˝ďż˝, a nie tylko prostďż˝ sumďż˝ wďż˝asnych elementďż˝w skďż˝adowych. Na przykďż˝ad rodzina, jako system, skďż˝ada siďż˝ z jej bliďż˝szych i dalszych czďż˝onkďż˝w, powiďż˝zanych ze sobďż˝ i wspďż˝oddziaďż˝ujďż˝cych na siebie wedďż˝ug pewnych zasad, wartoďż˝ci i celďż˝w wďż˝aďż˝ciwych dla caďż˝ego danego systemu. Kaďż˝dy system tworzy subiektywny obraz ďż˝wiata i samego siebie, jak rďż˝wnieďż˝ problemu, z ktďż˝rym klient przychodzi na terapiďż˝. Terapeuta systemowy stara siďż˝ widzieďż˝ swojego klienta w sieci wzajemnych oddziaďż˝ywaďż˝ z osobami z rodziny i innego znaczďż˝cego otoczenia (np. pracy) i stara siďż˝ pomagaďż˝ klientowi w poszerzeniu jego spojrzenia na samego siebie w tych relacjach. Terapeuta systemowy, majďż˝c ďż˝wiadomoďż˝ďż˝ tego, ďż˝e kaďż˝dy postrzega ďż˝wiat i siebie w tylko sobie wďż˝aďż˝ciwy sposďż˝b, nie hoďż˝duje tzw. obiektywnej, niezaleďż˝nie istniejďż˝cej „prawdzie”. Nawet teorie psychologiczne traktuje z naleďż˝ytďż˝ neutralnoďż˝ciďż˝, jako rďż˝wnoprawne wersje/hipotezy wyjaďż˝niajďż˝ce problem. Terapeuta zachowuje postawďż˝ ciekawoďż˝ci i zarazem neutralnoďż˝ci, przy peďż˝nym szacunku wobec klienta stara siďż˝ zachowaďż˝ dystans wobec opowieďż˝ci o problemie, opowieďż˝ci, ktďż˝rďż˝ klient przedstawia. Stawia wiele pomocnych pytaďż˝ i zaprasza klienta do rďż˝nych zadaďż˝, starajďż˝c siďż˝ powoďż˝aďż˝ do ďż˝ycia inne moďż˝liwe opowieďż˝ci — alternatywne historie — o nim samym, jego ďż˝yciu, problemie i rozwiďż˝zaniu. Dopytuje teďż˝ o relacje miďż˝dzy klientem a innymi osobami, przeformuďż˝owuje znaczenia, do ktďż˝rych klient siďż˝ przywiďż˝zaďż˝, uďż˝ywa metafor, wydobywa zasoby — mocne strony i umiejďż˝tnoďż˝ci klienta, zachďż˝ca do eksperymentďż˝w. Poza sďż˝owem operuje teďż˝ innymi metodami, np. jďż˝zykiem przestrzeni, przedstawiajďż˝c przestrzennie (z zastosowaniem przedmiotďż˝w lub osďż˝b) relacje elementďż˝w systemu. Wszystko po to, by doprowadziďż˝ do zmiany, ktďż˝ra bďż˝dzie uďż˝yteczna dla klienta, zdejmie z niego cierpienie, doda mu poczucie wpďż˝ywu na siebie i swoje ďż˝ycie. Terapia systemowa, niekiedy utoďż˝samiana z terapiďż˝ rodzinnďż˝, ma zastosowanie nie tylko na tym gruncie. Jest z powodzeniem stosowana w terapii indywidualnej, terapii par czy grupowej, gdyďż˝ bďż˝dďż˝c propozycjďż˝ nowego sposobu myďż˝lenia, wydaje siďż˝ nie mieďż˝ ograniczeďż˝ zastosowania. Jej skutecznoďż˝ďż˝ jest rďż˝wnieďż˝ znana w takich obszarach oddziaďż˝ywaďż˝ psychoterapeutycznych jak terapia chorych psychicznie, chorych przewlekle, pacjentďż˝w z objawami psychosomatycznymi, z zaburzeniami jedzenia (bulimia, anoreksja), stanami lďż˝kowymi, uzaleďż˝nieniem, osďż˝b w ďż˝aďż˝obie czy kryzysie ďż˝yciowym.

Terapia systemowa jest z zaďż˝oďż˝enia terapiďż˝ krďż˝tkoterminowďż˝, przy uwzglďż˝dnieniu specyfiki problemu klienta moďż˝e trwaďż˝ od kilku spotkaďż˝ do okoďż˝o roku, pďż˝tora. Sesje terapeutyczne odbywajďż˝ siďż˝ raz na 2-3 tygodnie, w miarďż˝ postďż˝powania procesu terapeutycznego odstďż˝py miďż˝dzy spotkaniami mogďż˝ byďż˝ jeszcze dďż˝uďż˝sze. Terapia odbywa siďż˝ w gabinecie psychoterapeutycznym zapewniajďż˝cym klientowi poczucie bezpieczeďż˝stwa i moďż˝liwoďż˝ďż˝ dystansowania siďż˝ od problemu, wprowadzania rďż˝nic w swoje dotychczasowe myďż˝lenie. Systemowcy pracujďż˝ teďż˝ na oddziaďż˝ach szpitalnych i dziennych terapeutycznych, w poradniach, hospicjach i innych miejscach, tak organizujďż˝c miejsce i okolicznoďż˝ci sesji, by — szanujďż˝c osobďż˝ klienta — zaprosiďż˝ nowe uďż˝yteczne dla niego treďż˝ci do jego opowieďż˝ci problemowej. Terapeuta jest moderatorem spotkania, zadaje pytania, zaprasza do wspďż˝lnej pracy przy uďż˝yciu konstelacji przestrzennych osďż˝b, przedmiotďż˝w, rysunkďż˝w, gier. Niektďż˝rzy terapeuci systemowi pracujďż˝ we dwoje, zwďż˝aszcza przy spotkaniach z parďż˝ lub rodzinďż˝, dbajďż˝c w ten sposďż˝b o swojďż˝ bezstronnoďż˝ďż˝ i dystans do problemu, potrzebny do poszukiwania nowych znaczeďż˝ i rozwiďż˝zaďż˝. Zdarza siďż˝, ďż˝e terapeuci systemowi pracujďż˝ przy wsparciu tzw. teamu reflektujďż˝cego tj. zespoďż˝u terapeutďż˝w towarzyszďż˝cych sesji terapeutycznej w pomieszczeniu terapii lub w sďż˝siedniej sali za tzw. lustrem weneckim (fenickim). Obserwujďż˝ oni sesjďż˝ terapii rodzinnej, by podsunďż˝ďż˝ prowadzďż˝cym pomysďż˝ na nieuwzglďż˝dnione jeszcze obszary tematyczne, istotne, niezadane pytania lub pomysďż˝y na interwencjďż˝ podsumowujďż˝cďż˝ (podsumowujďż˝cďż˝ spotkanie i przekazywanďż˝ klientom po krďż˝tkiej przerwie na konsultacjďż˝ z zespoďż˝em reflektujďż˝cym lub w formie tzw. mikrointerwencji w przebiegu sesji terapeutycznej). Bywa teďż˝, ďż˝e terapeuci nagrywajďż˝ spotkanie, by mďż˝c je przeanalizowaďż˝ i udostďż˝pniďż˝ klientom. Zawsze odbywa siďż˝ to za wiedzďż˝ i zgodďż˝ klientďż˝w, z uszanowaniem ich gotowoďż˝ci. Charakterystyczne dla terapii systemowej jest teďż˝ zlecanie zadaďż˝ domowych zwiďż˝zanych z obserwacjďż˝ lub moďż˝liwoďż˝ciďż˝ doďż˝wiadczenia przez klienta uďż˝ytecznych dla jego procesu terapeutycznego zmian.

Na czym koncentruje siďż˝ terapeuta podczas sesji terapeutycznej?

ES: Proces terapeutyczny jest nakierowany na zmianďż˝. Ogniskuje siďż˝ na uďż˝ytecznych dla klienta rozwiďż˝zaniach, a nie na problemie. Nie oznacza to jednak, ze terapeuta pomija problemy klienta. Szanuje on i akceptuje klienta i jego pojmowanie problemu, ale proponuje nowe, roďż˝ne od dotychczasowego jego postrzeganie. Ukazuje klientowi te obszary, ktďż˝rych on sam, skupiony na problemie, nie spostrzega, w nich wďż˝aďż˝nie upatrujďż˝c ďż˝rďż˝dďż˝a rozwiďż˝zania. Proponuje klientowi nowe, alternatywne od dotychczasowych sposoby myďż˝lenia, zachowania, rozwiďż˝zania takie, ktďż˝re sďż˝ bardziej uďż˝yteczne niďż˝ dotychczasowe. Poczďż˝tkowo terapeuta ustala moďż˝liwe do przyjďż˝cia zlecenia — nad czym bďż˝dďż˝ pracowaďż˝, co ma siďż˝ zmieniďż˝, co jest moďż˝liwe. Te rozmowy o zmianach i celu terapii sďż˝ juďż˝ same w sobie terapeutyczne, bo czďż˝sto po raz pierwszy klient staje przed pytaniami, ktďż˝rych sam sobie dotďż˝d nie zadawaďż˝.

Terapeuta systemowy dba o dobrďż˝ relacjďż˝ z klientem, jednak stara siďż˝ nie przejmowaďż˝ jego sposobu widzenia i zachowaďż˝ pewien, niezbďż˝dny do wprowadzania zmian, dystans do problemu, ale nie do klienta jako czďż˝owieka. Systemowy terapeuta uwaďż˝a, ďż˝e nie ma rozwiďż˝zaďż˝ dobrych dla kaďż˝dego, uznaje, ďż˝e to klient jest ekspertem od uďż˝ytecznoďż˝ci rozwiďż˝zania, moďż˝liwoďż˝ci jego zastosowania, a zatem on sam, a nie terapeuta jest autorem rozwiďż˝zania problemu. Terapeuta natomiast jest ekspertem od umiejďż˝tnego prowadzenia rozmowy tak, by podďż˝ďż˝ajďż˝c za sposobem myďż˝lenia klienta, ukazaďż˝ to, co rďż˝ne, co nowe w stosunku do jego dotychczasowego sposobu myďż˝lenia. Jako ekspert od procesu wspďż˝pracy terapeutycznej proponuje okreďż˝lone interwencje, realizujďż˝c przy tym nadrzďż˝dny cel terapii tzn. ukazanie klientowi jego siďż˝y, zasobďż˝w, nowych obszarďż˝w rozwiďż˝zaďż˝ i wďż˝asnego (klienta) wpďż˝ywu na nie.

Poszukujďż˝c ďż˝rďż˝deďż˝ siďż˝y pacjenta, terapeuta podkreďż˝la jego wiďż˝zi z systemem rodzinnym (praca z genogramem), uczy umiejďż˝tnoďż˝ci spostrzegania pozytywnej strony zdarzeďż˝, zachďż˝ca do tworzenia nowej bezproblemowej „opowieďż˝ci” nakierowanej na rozwiďż˝zanie, zaleca eksperymentowanie z nowymi zachowaniami zapraszajďż˝cymi nowe sposoby myďż˝lenia i aktywnoďż˝ďż˝ wďż˝asnďż˝ klienta, pobudza u niego poczucie odpowiedzialnoďż˝ci i sprawstwa. Terapia systemowa porusza siďż˝ na linii czasu, obejmujďż˝c uwagďż˝ zarďż˝wno przeszďż˝oďż˝ďż˝, teraďż˝niejszoďż˝ďż˝, jak i przyszďż˝oďż˝ďż˝.

Wszystkie powyďż˝sze metody sďż˝ podporzďż˝dkowane nadrzďż˝dnemu celowi: ukazaniu tkwiďż˝cych w kliencie nowych, nacechowanych pozytywnie, rozwiďż˝zaďż˝ problemu.

Terapia systemowa nie opiera siďż˝ na eksplorowaniu deficytďż˝w, patologii, zaburzeďż˝. Kaďż˝dy moďż˝e dokonaďż˝ zmian w oparciu o swoje mocne strony, a nie na gruncie tego czego nie ma. Terapia ma pomďż˝c uďż˝wiadomiďż˝ sobie swoje zasoby i nauczyďż˝ siďż˝ ich uďż˝ywaďż˝. ďż˝rďż˝deďż˝ zasobďż˝w upatrujemy w dziedzinach ďż˝ycia, w ktďż˝rych klient sobie dobrze radzi i osiďż˝ga sukcesy, w wyjďż˝tkach od problemu, w samym problemie, jak teďż˝ w wyobraďż˝eniu sobie ďż˝ycia po rozwiďż˝zaniu problemu.

Jak terapeuta systemowy rozumie problemy czďż˝owieka?

ES: Klient zgďż˝asza siďż˝ na terapiďż˝ w sytuacji kryzysu. Zadaniem terapeuty jest spowodowanie, by klientowi udaďż˝o siďż˝ ten kryzys wykorzystaďż˝ jako ďż˝rďż˝dďż˝o wďż˝asnego, dalszego rozwoju. Na terapiďż˝ przychodzi ktoďż˝, kto spostrzega siebie jako czďż˝owieka sďż˝abego, chorego, czy nawet nienormalnego, kto ma poczucie, ďż˝e zawiďż˝dďż˝ innych, czy ďż˝e jest maďż˝o wart i nie radzi sobie z wďż˝asnymi trudnoďż˝ciami. Czďż˝owiek taki albo sam zauwaďż˝yďż˝, ďż˝e ma problem, albo ktoďż˝ inny zwrďż˝ciďż˝ mu na to uwagďż˝. Zatem ktoďż˝ zdefiniowaďż˝, nazwaďż˝ pewne zachowanie, uczucie lub sposďż˝b myďż˝lenia wedďż˝ug pewnych kryteriďż˝w jako problem. Problem, czyli coďż˝ niepoďż˝ďż˝danego, co ma ulec zmianie. Ma teďż˝ wyobraďż˝enie jak ma wyglďż˝daďż˝ oczekiwana zmiana — rozwiďż˝zanie, kto i w jakim czasie ma jej dokonaďż˝. Dotychczasowy sposďż˝b myďż˝lenia klienta o problemie jest zamkniďż˝ty, nacechowany ocenami i wartoďż˝ciami gďż˝ďż˝wnie negatywnymi, postrzegany przez niego jako niezmienny i nierozwiďż˝zywalny, czďż˝sto budzďż˝cy poczucie winy. Jeďż˝li klient uwierzy, ďż˝e on sam jest w stanie zmieniďż˝ swoje zachowanie i ďż˝e dysponuje potrzebnymi do tego siďż˝ami i umiejďż˝tnoďż˝ciami, nauczy siďż˝ dostrzegaďż˝ w problemie nie wroga a przyjaciela, sprzymierzeďż˝ca — problem siďż˝ „rozpďż˝ynie”.

Po czym moďż˝na poznaďż˝, ďż˝e terapia dobiega koďż˝ca?

ES: Hipotezďż˝ o zakoďż˝czeniu terapii stawiamy w oparciu o obserwacjďż˝ zmian postrzegania problemu przez klienta. Staramy siďż˝ wraz z nim odpowiedzieďż˝ na pytania:
Czy klient, pracujďż˝c nad zmienianďż˝, zdobyďż˝ nowe doďż˝wiadczenia, w ktďż˝rych problem nie wystďż˝puje lub jest maďż˝o dokuczliwy?
Czy udaďż˝o siďż˝ klientowi oderwaďż˝ siďż˝ od koncentracji na problemie?
Czy udaďż˝o siďż˝ rozwinďż˝ďż˝ wyobraďż˝enie ďż˝ycia w przyszďż˝oďż˝ci bez problemu? Czy klient dostrzegďż˝ uďż˝ytecznoďż˝ďż˝ takiego scenariusza?
Czy klient uzyskaďż˝ nowe spojrzenie na problem? Czy potrafi dostrzec takďż˝e pozytywne funkcje problemu (zmiana problemu z wroga na sprzymierzeďż˝ca)?
Czy zyskaďż˝ poczucie przynaleďż˝noďż˝ci i wsparcia systemu rodzinnego (praca z genogramem)?
Czy spostrzega siebie w ďż˝wietle pozytywďż˝w? Czy udaďż˝o siďż˝ ukazaďż˝ klientowi rďż˝ne moďż˝liwoďż˝ci rozwoju przyszďż˝oďż˝ci, na ktďż˝rďż˝ on takďż˝e ma wpďż˝yw?
Czy klient zyskaďż˝ wiedzďż˝ o wpďż˝ywie swojego zachowania na relacje z otoczeniem?
Twierdzďż˝ce odpowiedzi na powyďż˝sze pytania sďż˝ rďż˝wnoznaczne z zakoďż˝czeniem procesu terapeutycznego.

W jaki sposďż˝b moďż˝na zostaďż˝ terapeutďż˝ w podejďż˝ciu systemowym?

ES: Podobnie jak inni skupieni w Wielkopolskim Towarzystwie Terapii Systemowej psychoterapeuci, superwizorzy, nauczyciele psychoterapii, realizujďż˝c cele statutowe, zajmujďż˝ siďż˝ krzewieniem myďż˝li systemowej, szkolďż˝c terapeutďż˝w zajmujďż˝cych siďż˝ poradnictwem i terapiďż˝ systemowďż˝. Prowadzone szkolenia sďż˝ skierowane do osďż˝b z wyksztaďż˝ceniem wyďż˝szym: psychologďż˝w, pedagogďż˝w, lekarzy, pielďż˝gniarek, pracownikďż˝w socjalnych zatrudnionych w placďż˝wkach leczniczych, oďż˝wiatowych, profilaktycznych i doradczych. Cykl szkoleďż˝ to droga zdobywania coraz wiďż˝kszych doďż˝wiadczeďż˝ teoretycznych i praktycznych, do uzyskania certyfikatu psychoterapeuty i doradcy systemowego. Kilkuletnie szkolenie obejmuje godziny szkoleniowe teoretyczno-warsztatowe, superwizyjne, doďż˝wiadczenia wďż˝asne (terapiďż˝ wďż˝asnďż˝), pracďż˝ w maďż˝ych grupach dyskusyjnych, udokumentowanďż˝ praktykďż˝ psychoterapeutyczno-doradczďż˝, analizďż˝ prowadzonych procesďż˝w psychoterapeutycznych rekomendowanych przez superwizora. Szkolenie ma charakter ustawiczny, uwzglďż˝dnia zatem takďż˝e potrzebďż˝ aktualizacji wiedzy i nadzoru superwizora takďż˝e po uzyskaniu certyfikatu.

Jakďż˝ metaforďż˝ moďż˝na okreďż˝liďż˝ terapiďż˝ w podejďż˝ciu systemowym?

ES: Virginia Satir mawiaďż˝a: „Problemy bďż˝dziemy mieli zawsze. Nie problem jest problemem, lecz to, jak ludzie sobie z nim radzďż˝. To wďż˝aďż˝nie niszczy ludzi, a nie problem. Kiedy wiďż˝c uczymy siďż˝ inaczej sobie radziďż˝, inaczej traktujemy problemy — i ich oblicze siďż˝ zmienia”.

Terapia systemowa jest jak ponowne napisanie ksiďż˝ďż˝ki na swďż˝j temat albo wprowadzenie zmian do scenariusza filmu, w ktďż˝rym jesteďż˝my gďż˝ďż˝wnym bohaterem. Klient jako autor niedokoďż˝czonej smutnej ksiďż˝ďż˝ki, scenariusza, udaje siďż˝ po nowe doďż˝wiadczenia i wyjaďż˝nienia do gabinetu psychoterapeuty, w trakcie ktďż˝rych zmienia dotychczasowďż˝ opowieďż˝ďż˝ o sobie. Stajďż˝c wobec nowych pytaďż˝, oglďż˝dajďż˝c sprawy z nieznanej dotďż˝d perspektywy, prďż˝buje wdraďż˝aďż˝ drobne i wiďż˝ksze nowe zachowania — autor powoli dekonstruuje stary scenariusz. Buduje nowďż˝ charakterystykďż˝ gďż˝ďż˝wnego bohatera — siebie — i przeznacza mu inny, bardziej pozytywny los, zachowujďż˝c w wyniku terapii przeďż˝wiadczenie, ďż˝e jako autor opowieďż˝ci o samym sobie ma nadal wpďż˝yw na ewentualne zmiany w scenariuszu.

Ewa Stankowska
specjalista psychologii klinicznej, certyfikowany psychoterapeuta systemowy, nauczyciel terapii systemowej, superwizor WTTS. Od 1998 roku prowadzi kursy terapii systemowej. Peďż˝ni funkcjďż˝ kierownika specjalizacji w zakresie psychologii klinicznej we wspďż˝pracy z Katedrďż˝ Psychiatrii Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Prowadzi Poradniďż˝ Zdrowia Psychicznego z Dziennym Oddziaďż˝em Psychiatrycznym oraz praktykďż˝ prywatnďż˝ w ramach Oďż˝rodka Terapii Rodzin w Poznaniu, zajmujďż˝c siďż˝ terapiďż˝ indywidualnďż˝, rodzinnďż˝, par i grupowďż˝.
Strona internetowa: www.wtts.edu.pl.

E-book "Psychoterapia po ludzku"

Bezpďż˝atny poradnik dla klientďż˝w psychoterapii - podstawowa wiedza, metody, zasady etyczne, bezpieczeďż˝stwo, relacje klientďż˝w i wywiady z terapeutami 8 nurtďż˝w.
Wyjďż˝tkowa publikacja Stowarzyszenia INTRO do darmowej dystrybucji.