IT-SELF Małgorzata Osipczuk, www.it-self.pl, www.terapia-par-wroclaw.com

Portal Pomocy Psychologicznej

E-book
Psychoterapia po ludzku

Stowarzyszenie INTRO

E-book
E-pomoc
Psychologiczna pomoc w Internecie
teoria i praktyka

Stowarzyszenie INTRO

Programy pomocy

Artykuďż˝y

Niedziela 12 stycznia 2020

NARKOTYKI A SYSTEM RODZINNY

ďż˝rďż˝dďż˝o: www.psychotekst.pl

Wedďż˝ug wielu badaczy to w ďż˝rodowisku rodzinnym ksztaďż˝tujďż˝ siďż˝ warunki przesďż˝dzajďż˝ce o tym, czy mďż˝oda osoba stanie w obliczu ryzyka naduďż˝ywania narkotykďż˝w i uzaleďż˝nienia od nich. Uznaje siďż˝, ďż˝e jeďż˝eli wiďż˝kszoďż˝ďż˝ zachowaďż˝ rodzicďż˝w jest pozytywna, w rodzinie panuje generalnie ciepďż˝o i klimat bliskoďż˝ci oraz wzajemnego szacunku, to istnieje duďż˝e prawdopodobieďż˝stwo, ďż˝e dziecko bďż˝dzie miaďż˝o odpornoďż˝ďż˝ na proponowane mu przez rďż˝wieďż˝nikďż˝w wzorce naďż˝ogowego ďż˝ycia.

Postaram siďż˝ zwiďż˝le zaprezentowaďż˝ gďż˝ďż˝wne czynniki majďż˝ce ďż˝rďż˝dďż˝o w rodzinach, ktďż˝re sprzyjajďż˝ popadaniu przez mďż˝odego czďż˝owieka w uzaleďż˝nienie od narkotykďż˝w.

Uzaleďż˝nienie w rodzinie

W naszych polskich warunkach, szczegďż˝lnie czďż˝sto w rodzinach mďż˝odych narkomanďż˝w, wystďż˝puje alkoholizm w pokoleniu rodzicďż˝w lub dziadkďż˝w. Niekiedy na pierwszy rzut oka trudno jest stwierdziďż˝ istnienie problemu uzaleďż˝nienia w rodzinie, jednak precyzyjna analiza pozwala nierzadko odkryďż˝ rďż˝ne formy naďż˝ogowych zachowaďż˝ wďż˝rďż˝d starszych czďż˝onkďż˝w rodziny, takie jak: uzaleďż˝nienie od alkoholu, lekďż˝w, hazardu, pracoholizm, skďż˝onnoďż˝ci do niekontrolowanych relacji seksualnych (zwane potocznie seksoholizmem).

Przemoc w rďż˝nych odmianach

Zdecydowana wiďż˝kszoďż˝ďż˝ leczďż˝cych siďż˝ z narkomanii mďż˝odych ludzi znajdowaďż˝a siďż˝ od wczesnego dzieciďż˝stwa w sytuacjach, ktďż˝re nosiďż˝y znamiona przemocy fizycznej, psychicznej, seksualnej czy tez gďż˝ďż˝bokiego zaniedbania.

Tak czďż˝ste w naszej kulturze karanie dzieci za ich przewinienia biciem nie powinno mieďż˝ ďż˝adnego usprawiedliwienia, z pewnoďż˝ciďż˝ bicie tďż˝umaczone dobrem dziecka w rzeczywistoďż˝ci zrywa wiďż˝ dziecko-rodzic. Podobnie uszkadzajďż˝ca jest psychiczna przemoc, jak np. manipulacja uczuciowa, oszukiwanie dziecka, wyďż˝miewanie, szydzenie, publiczne piďż˝tnowanie i poniďż˝anie, uďż˝ywanie wulgarnych okreďż˝leďż˝ wobec dziecka, zastraszanie, itp. U dzieci poddawanych dďż˝ugotrwaďż˝ej przemocy gromadzďż˝ siďż˝ bolesne, trudne do zniesienia uczucia. Sďż˝ to: zablokowana zďż˝oďż˝ďż˝ i nienawiďż˝ďż˝, lďż˝k i przeraďż˝enie, ďż˝al, smutek, rozpacz, poczucie winy, bezradnoďż˝ďż˝, poczucie beznadziejnoďż˝ci, chďż˝ďż˝ zemsty. Ludzka osobowoďż˝ďż˝ jest w stanie integrowaďż˝ okreďż˝lonďż˝ dawkďż˝ bďż˝lu i silnych przykrych uczuďż˝. Nasilona przewlekďż˝a przemoc otwiera drogďż˝ mďż˝odemu czďż˝owiekowi do szukania ulgi i swoistej ucieczki w ďż˝rodkach psychoaktywnych czyli w alkoholu, lekach, narkotykach. One - choďż˝ na parďż˝ chwil - dajďż˝ wytchnienie, pozwalajďż˝ odciďż˝ďż˝ siďż˝ od bolesnych nagromadzonych wewnďż˝trz uczuďż˝.

Podobnie niszczďż˝co dziaďż˝a zaniedbanie czyli dďż˝ugotrwaďż˝e odmawianie dziecku uczuďż˝, opieki, uwagi i obecnoďż˝ci ze strony dorosďż˝ych opiekunďż˝w.

Traumy i urazy wďż˝rďż˝d rodzicďż˝w

W biografiach rodzicďż˝w narkomanďż˝w czďż˝stokroďż˝ rďż˝wnieďż˝ odnajdujemy bycie ofiarďż˝ przemocy, zaniedbania, koniecznoďż˝ďż˝ sprostania dramatycznym wydarzeniom, jak np. wczesna ďż˝mierďż˝ ich rodzicďż˝w. U ojcďż˝w i matek narkomanďż˝w stwierdza siďż˝ ponadto czďż˝sto rďż˝nego typu choroby psychosomatyczne, bďż˝dďż˝ce reakcjďż˝ organizmu na silny, chroniczny stres: nadciďż˝nienie tďż˝tnicze, choroby serca, nowotwory, choroby nerek, zaburzenia psychiczne, takie jak depresja, nerwice lďż˝kowe, psychozy, zaburzenia osobowoďż˝ci - najczďż˝ciej typu borderline.

Komunikacja w rodzinie

Trudne dziedzictwo pokoleniowe rodzicďż˝w skutkuje niskim poziomem zaspokojenia istotnych potrzeb psychologicznych, sďż˝abďż˝ ďż˝wiadomoďż˝ciďż˝ swoich uczuďż˝ i maďż˝ymi umiejďż˝tnoďż˝ciami interpersonalnymi. Stďż˝d, w tak poranionych rodzinach, ďż˝atwoďż˝ďż˝ rodzenia siďż˝ konfliktďż˝w miďż˝dzy maďż˝ďż˝onkami, czďż˝stych kďż˝ďż˝tni skutkujďż˝cych narastajďż˝cďż˝ wzajemnďż˝ wrogoďż˝ciďż˝, nieufnoďż˝ciďż˝, poczuciem krzywdy i osamotnienia. Czďż˝sty schemat to wycofanie siďż˝ ojca do roli zawodowej lub czynnoďż˝ci kompulsywnych, jak np. wszelkiego rodzaju naďż˝ogi, za tym idzie przeniesienie uwagi matki przede wszystkim na dzieci. W nich matka lokuje swoje niespeďż˝nione marzenia i potrzeby, dziďż˝ki dzieciom ma nieďż˝wiadomďż˝ nadziejďż˝ rozwiďż˝zaďż˝ swoje problemy emocjonalne.

W klimacie emocjonalnym rodziny dominuje gďż˝ďż˝wnie lďż˝k, ďż˝al, zďż˝oďż˝ďż˝, nieufnoďż˝ďż˝, poczucie winy i wstydu. Uczucia sďż˝ sďż˝abo uďż˝wiadamiane przez czďż˝onkďż˝w rodziny a ich wyraďż˝anie zawďż˝a siďż˝ do rďż˝nego typu wybuchďż˝w lub manipulacji. Zarďż˝wno rodzicom jak i dzieciom brakuje innych sposobďż˝w na wyraďż˝anie uczuďż˝. Rodzice czďż˝sto traktujďż˝ jako oczywistďż˝ prawdďż˝ to, ďż˝e kochajďż˝ swoje dzieci, w zwiďż˝zku z czym nie widzďż˝ potrzeby by o tym mďż˝wiďż˝ czy przekonywaďż˝ o tym swoimi dziaďż˝aniami.

Rodzinie brak umiejďż˝tnoďż˝ci dyskusji, negocjacji, zawierania kompromisďż˝w. Rďż˝nice zdaďż˝ sďż˝ raczej tďż˝umione by nie zagraďż˝aďż˝ jednoďż˝ci rodziny. Czďż˝sto w takich rodzinach dochodzi do powstawania koalicji, np. matki i dziecka przeciwko ojcu. Nierzadko matki ukrywajďż˝ niektďż˝re zachowania dziecka w obawie przed gwaďż˝townďż˝ i nieobliczalnďż˝ reakcjďż˝ ojca. Bywa, ďż˝e ojcowie caďż˝kowicie wycofujďż˝ siďż˝ z komunikacji rodzinnej, ograniczajďż˝c siďż˝ do funkcji zapewniania bytu systemowi. Nie istnieje zwyczaj otwartych, szczerych rozmďż˝w. Czďż˝onkowie rodziny ďż˝yjďż˝ pod jednym dachem, ale jakby obok siebie a nie ze sobďż˝.

Komunikowanie przybiera najczďż˝ciej formďż˝ "Ty..." i staje siďż˝ ocenďż˝, krytykďż˝, osďż˝dzaniem drugiej osoby. Niewiele jest komunikacji z pozycji "Ja..." - cechujďż˝cej siďż˝ odpowiedzialnoďż˝ciďż˝ za wďż˝asne myďż˝li i uczucia. Ponadto czďż˝sto nastďż˝puje projekcja uczuďż˝ - czyli to, co ja czujďż˝ (np. zďż˝oďż˝ďż˝), ale czego w sobie nie chcďż˝ zaakceptowaďż˝ (bo np. mam przekonanie, ďż˝e zďż˝oďż˝ďż˝ jest "zďż˝ym" uczuciem) przypisujďż˝ drugiej osobie. I tak jestem przekonany, dajmy na to, ďż˝e to mďż˝j partner zďż˝oďż˝ci siďż˝ na mnie.

Umiejďż˝tnoďż˝ci wychowawcze

Jeďż˝li chcesz zostaďż˝ kierowcďż˝, musisz odbyďż˝ wiele godzin kursu teoretycznego, praktycznego i zdaďż˝ egzamin. Jeďż˝li chcesz zostaďż˝ psychoterapeutďż˝ czeka ciďż˝ wieloletnie szkolenie i praca pod nadzorem superwizora. Jeďż˝li chcesz zostaďż˝ rodzicem - nie moďż˝esz liczyďż˝ na ďż˝adne przygotowanie do tej bardzo odpowiedzialnej funkcji.

Rodzice, ktďż˝rzy sami wzrastali w rodzinach dysfunkcyjnych, wnoszďż˝ do rodzin przez siebie zakďż˝adanych wiele wadliwych a czasem wrďż˝cz toksycznych wzorcďż˝w wychowawczych. Repertuar wadliwych i przynoszďż˝cych w efekcie szkody dziaďż˝aďż˝ rodzicielskich jest naprawdďż˝ ogromny. Z pewnoďż˝ciďż˝ sďż˝ to: nadmierne co do wieku i moďż˝liwoďż˝ci dziecka wymagania, dajmy na to nierealistyczne oczekiwanie od nawet najmďż˝odszych maluchďż˝w, ďż˝e nie bďż˝dďż˝ popeďż˝niaďż˝ bďż˝ďż˝dďż˝w. Srogie strofowanie za niewinne nawet przewinienia, musztrowanie. Bywa teďż˝ tak, ďż˝e rodzice postďż˝pujďż˝ skrajnie inaczej: sďż˝ nadmiernie przyzwalajďż˝cy, nie reagujďż˝ nawet wtedy, gdy dziecko narusza naprawdďż˝ waďż˝ne reguďż˝y i normy spoďż˝eczne. Nie wdraďż˝ajďż˝ nawet kilkunastoletnich dzieci w system obowiďż˝zkďż˝w domowych, nie uczďż˝ odpowiedzialnoďż˝ci za podejmowane dziaďż˝ania, nie wymagajďż˝ sumiennoďż˝ci i obowiďż˝zkowoďż˝ci.

Czasem zdarza siďż˝, ďż˝e ojcowie i matki stajďż˝ siďż˝ dla dzieci nieprzewidywalni w swoich wymaganiach, przerzucajďż˝ siďż˝ od postawy rygorystycznej i autorytarnej do nadmiernie przyzwalajďż˝cej, chroniďż˝cej i nadopiekuďż˝czej. Kolejnym brzemiennym w skutki zjawiskiem jest stosowanie zupeďż˝nie rďż˝nych wymagaďż˝ i skrajnie odmiennych ocen zachowania dziecka przez kaďż˝dego z rodzicďż˝w. Dziecko otrzymuje wďż˝wczas sprzeczne komunikaty.

Rodzicielska wďż˝adza

Okazaďż˝o siďż˝, ďż˝e rodzice dzieci uzaleďż˝nionych od narkotykďż˝w charakteryzujďż˝ siďż˝ syndromem tzw. wyuczonej bezradnoďż˝ci. W gďż˝ďż˝bi siebie noszďż˝ przekonanie - nie zawsze w peďż˝ni ďż˝wiadome - ďż˝e nie majďż˝ tak naprawdďż˝ wpďż˝ywu na to, co siďż˝ stanie, ďż˝e cokolwiek zrobiďż˝ to i tak ďż˝lepy los pokieruje kartďż˝. Skutkowaďż˝ to moďż˝e z jednej strony zachowaniami gwaďż˝townymi i agresywnymi wobec dziecka. Z drugiej, efektem jest biernoďż˝ďż˝ rodzicielska, wycofanie, niepewnoďż˝ďż˝. Nierzadko te dwie postawy paradoksalnie idďż˝ w parze, rodzic zaďż˝ nie jest w stanie wtedy zbudowaďż˝ swojego autorytetu na autentycznych podstawach. Dziecko w miarďż˝ dorastania wyczuwa instynktownie ten brak fundamentďż˝w wďż˝adzy rodzicielskiej i uczy siďż˝ lekcewaďż˝yďż˝, unikaďż˝, nie speďż˝niaďż˝ poleceďż˝, nawet tych wďż˝aďż˝ciwych.

Ponadto rodzice potencjalnych narkomanďż˝w najczďż˝ciej nie potrafiďż˝ posďż˝ugiwaďż˝ siďż˝ karami i nagrodami w wychowywaniu dzieci. Czyli zamiast rozdawaďż˝ nagrody w postaci przywilejďż˝w i wzmocnieďż˝ (typu komplementy) i karaďż˝ poprzez odbieranie tych przywilejďż˝w i zlecanie wykonania zadaďż˝ - najczďż˝ciej karzďż˝ poprzez godzenie w godnoďż˝ďż˝ dziecka. Chcďż˝c ukaraďż˝ poniďż˝ajďż˝ je, stosujďż˝ szantaďż˝ emocjonalny i manipulacjďż˝ uczuciami dziecka (zawstydzanie, budzenie poczucia winy, zastraszanie, np. odebraniem miďż˝oďż˝ci). Uďż˝ywajďż˝ teďż˝ czďż˝sto kar fizycznych, jak choďż˝by tzw. klapsďż˝w czy regularnego lania, co wiďż˝ďż˝e siďż˝ z naruszeniem cielesnoďż˝ci dziecka i zawsze jest urazem. Wielu rodzicďż˝w ma ugruntowane, jeszcze z wďż˝asnego dzieciďż˝stwa, przekonanie, ďż˝e tylko porzďż˝dne, silne kary sďż˝ wďż˝aďż˝ciwym narzďż˝dziem wychowawczym, na zasadzie "mnie ojciec teďż˝ biďż˝ i wyszedďż˝em na ludzi".

Tymczasem nadawanie i odbieranie dziecku okreďż˝lonych przywilejďż˝w, jasno umotywowane i przekazane, stanowi o wiele bardziej skutecznďż˝ i bezpiecznďż˝ drogďż˝ ksztaďż˝towania zachowaďż˝ dziecka.

Poza rodzinďż˝

Rodzina ma decydujďż˝cďż˝ rolďż˝ w ksztaďż˝towaniu ryzyka naďż˝ogu u dziecka, jednak nie znaczy to, ďż˝e jedynďż˝. Niewďż˝tpliwie znaczenie majďż˝ teďż˝ inne czynniki: predyspozycje genetyczne, okreďż˝lone cechy osobowoďż˝ci i emocjonalnoďż˝ci dziecka, poziom odpornoďż˝ci jednostki na stres.

Coraz wiďż˝kszďż˝ teďż˝ rolďż˝ speďż˝nia wiďż˝kszy system w jakim mieďż˝ci siďż˝ rodzina, mianowicie: spoďż˝eczeďż˝stwo, wzorce i przemiany kulturowe, czyli np. coraz wiďż˝ksza dostďż˝pnoďż˝ďż˝ narkotykďż˝w, wiodďż˝cy styl ďż˝ycia propagujďż˝cy wszystko co szybkie, ďż˝atwe, przyjemne i bezbolesne. Specyficzny system wartoďż˝ci promowany przez media, stawiajďż˝cy przed mďż˝odymi ludďż˝mi wysokie wymagania bycia szczupďż˝ym, piďż˝knym, dobrze ubranym, bogatym oraz wzmacniajďż˝cy i tak charakterystycznďż˝ dla wieku dorastania skďż˝onnoďż˝ďż˝ do porďż˝wnywania siďż˝ z innymi. Presja spoďż˝eczna, jakiej podlegajďż˝ wspďż˝czesne nastolatki jest nieporďż˝wnywalnie wiďż˝ksza niďż˝ ta, jakiej musieli lata temu sprostaďż˝ ich rodzice przygotowujďż˝c siďż˝ do wejďż˝cia w dorosďż˝oďż˝ďż˝.

To jeszcze bardziej utrudnia sprostanie wymaganiom roli rodzica. W praktyce terapeutycznej coraz wiďż˝cej pojawia siďż˝ rodzin, ktďż˝re trudno byďż˝o by nazwaďż˝ patologicznymi, coraz czďż˝ciej narkomania goďż˝ci w rodzinach, ktďż˝re nie cechujďż˝ siďż˝ dramatycznďż˝, dostrzegalnďż˝ "goďż˝ym okiem" dysfunkcjďż˝.