IT-SELF Małgorzata Osipczuk, www.it-self.pl, www.terapia-par-wroclaw.com

Portal Pomocy Psychologicznej

E-book
Psychoterapia po ludzku

Stowarzyszenie INTRO

E-book
E-pomoc
Psychologiczna pomoc w Internecie
teoria i praktyka

Stowarzyszenie INTRO

Programy pomocy

Artykuďż˝y

Niedziela 12 stycznia 2020

Kďż˝amiemy chcďż˝c powiedzieďż˝ prawdďż˝

ďż˝rďż˝dďż˝o: www.psychotekst.pl

Naoczni ďż˝wiadkowie przestďż˝pstwa czujďż˝ siďż˝ moralnie zobowiďż˝zani wskazaďż˝ sprawcďż˝, dlatego teďż˝ czďż˝sto wydobywajďż˝ z pamiďż˝ci zdarzenia, ktďż˝re nie miaďż˝y miejsca

WIARYGODNOďż˝ďż˝ ZEZNAďż˝ ďż˝WIADKA PRZESTďż˝PSTWA

PAMIďż˝ďż˝ NIEZAWODNA

Obecnie w sďż˝dach zeznania naocznych ďż˝wiadkďż˝w oceniane sďż˝ wyďż˝ej niďż˝ ďż˝wiadectwa dotyczďż˝ce alibi, czy teďż˝ materiaďż˝y " poszlakowe ". Jednak wspďż˝czeďż˝ni psychologowie alarmujďż˝: czďż˝owiek nie posiada absolutnej pamiďż˝ci, co wiďż˝cej - wcale jej nie potrzebuje! Ludzka pamiďż˝ďż˝ nie jest narzďż˝dziem wiernie rejestrujďż˝cym wydarzenia. Idealny obserwator, sprawnie i bezstronnie odbierajďż˝cy rzeczywistoďż˝ďż˝ po prostu nie istnieje. To mit! Pamiďż˝ďż˝ homo sapiens to bardzo aktywna instancja, starajďż˝ca siďż˝ wydobyďż˝ sens z informacji, jakie do niej docierajďż˝. Dostosowuje siďż˝ takďż˝e do oczekiwaďż˝ innych ludzi. Tak wiďż˝c, to samo wydarzenie, oglďż˝dane oczami kilku ďż˝wiadkďż˝w, moďż˝e zostaďż˝ w rďż˝ny sposďż˝b zapamiďż˝tane. A zaleďż˝y to od wielu czynnikďż˝w.

Kaďż˝dy z obserwatorďż˝w wciďż˝gnie do swojej pamiďż˝ci te fragmenty sytuacji, na ktďż˝re zdďż˝ďż˝y zwrďż˝ciďż˝ uwagďż˝. Zapamiďż˝tany obraz bďż˝dzie rezultatem wnioskowaďż˝ wysuwanych na podstawie np.: osobistego doďż˝wiadczenia, wiedzy, nastawieďż˝, uprzedzeďż˝, wiary, chďż˝ci zaimponowania, czy okazania siďż˝ bardziej pewnym siebie.

Wielu ďż˝wiadkďż˝w przestďż˝pstwa odwoďż˝uje siďż˝ do magicznej wrďż˝cz formuďż˝y: " Nigdy nie zapomnďż˝ jego wyglďż˝du ! ". Sďż˝dzďż˝ oni, ďż˝e skoro dziaďż˝ali w niezwykle stresujďż˝cej sytuacji, to wszystko musiaďż˝o im siďż˝ dokďż˝adnie " wbiďż˝ " w pamiďż˝ďż˝. Jednak wiele badaďż˝ wykazuje, ďż˝e bďż˝dďż˝c pod wpďż˝ywem silnego stresu czďż˝owiek staje siďż˝ gorszym obserwatorem, a w rezultacie mniej wiarygodnym ďż˝wiadkiem, niďż˝ byďż˝by nim w normalnych okolicznoďż˝ciach. Wďż˝wczas zwraca on wiďż˝cej uwagi na wďż˝asne bezpieczeďż˝stwo a przez to nie zapamiďż˝tuje doďż˝ďż˝ dobrze szczegďż˝ďż˝w, takich jak: kolory, ubrania, marki samochodďż˝w, szczegďż˝y fizjonomii.

W wielu wypadkach kryminalnych uprzednie doďż˝wiadczenia ďż˝wiadka mogďż˝ skďż˝aniaďż˝ go do przytaczania faktďż˝w, ktďż˝rych nie byďż˝o, lecz wedďż˝ug niego byďż˝ powinny. To nie jest oszustwo, lecz nieďż˝wiadome dokonywanie bďż˝ďż˝dnych ocen. W klasycznym eksperymencie z lat 20-tych poprzedniego wieku, obserwatorom pokazywano przez kilka sekund zbiďż˝r kart do gry i proszono ich, aby podali liczbďż˝ zauwaďż˝onych asďż˝w pikowych. Wiďż˝kszoďż˝ďż˝ badanych podaďż˝a trzy asy, podczas gdy byďż˝o ich piďż˝ďż˝, ale dwa z nich, inaczej niďż˝ zwykle, byďż˝y czerwone. Ludzie nie tracili czasu na dokďż˝adne przyglďż˝danie siďż˝, ulegli wďż˝asnemu przyzwyczajeniu i nastawieniu.

Obserwatorzy lepiej rozpoznajďż˝ osoby, ktďż˝re naleďż˝ďż˝ do ich rasy. Biaďż˝ym ludziom trudniej jest wybraďż˝ wďż˝aďż˝ciwďż˝ fotografiďż˝ spoďż˝rďż˝d kilku, ktďż˝re przedstawiajďż˝ Murzynďż˝w. Poza tym uprzedzenia rasowe, religijne, stereotypy dotyczďż˝ce np. wyglďż˝du, pďż˝ci, majďż˝ bardzo duďż˝y wpďż˝yw na relacjonowanie zdarzeďż˝. " Biaďż˝y " bďż˝dďż˝cy ofiarďż˝ napadu rabunkowego, moďż˝e podawaďż˝, iďż˝ zostaďż˝ napadniďż˝ty przez kilku " czarnuchďż˝w ". Takie skojarzenie: czarny = przestďż˝pca jest tak mocno zakorzenione w jego psychice, ďż˝e oddziaďż˝ywuje takďż˝e na ďż˝lady pamiďż˝ciowe. Lubimy sie uwaďż˝aďż˝ za tolerancyjnych, w zwiďż˝zku z tym powyďż˝sze twierdzenia mogďż˝ nas oburzaďż˝. Jednak badani, ktďż˝rzy przez krďż˝tki czas spoglďż˝dali na obrazek przedstawiajďż˝cy scenďż˝ z kolejki podziemnej, na ktďż˝rej murzyn siedziaďż˝, a biaďż˝y staďż˝ z noďż˝em w rďż˝ku - okazali siďż˝ w bardzo duďż˝ym stopniu ulegaďż˝ wďż˝asnym stereotypom, jeďż˝li wrďż˝cz nie uprzedzeniom. Wiďż˝kszoďż˝ďż˝ z nich odpytana pďż˝niej, stwierdzaďż˝a, ďż˝e widziaďż˝a nďż˝ w rďż˝ku murzyna.

A jakie metody stosuje policja, aby umoďż˝liwiďż˝ ďż˝wiadkowi zdarzenia rozpoznanie sprawcy? Sďż˝ to tzw. " rzďż˝d podejrzanych " i zestaw fotografii. Niestety, najczďż˝ciej sďż˝ one nierzetelnie przygotowane, co w rezultacie czyni je niewiarygodnymi testami identyfikacji. Jeďż˝li pokazuje siďż˝ ďż˝wiadkowi 10 fotografii, a jednďż˝ z nich jest zdjďż˝cie sprawcy, to powinny one byďż˝ zestawione w taki sposďż˝b, aby istniaďż˝o tylko 10 % szans, ďż˝e ďż˝wiadek wskaďż˝e wďż˝aďż˝ciwďż˝ fotografiďż˝ na zasadzie zgadywania. Tak wiďż˝c wďż˝aďż˝ciwe zdjďż˝cie nie powinno w ďż˝aden sposďż˝b " rzucaďż˝ siďż˝ w oczy ", byďż˝ ewidentnie odmienne, np.: wyrďż˝niaďż˝ siďż˝ pďż˝ciďż˝ sfotografowanej osoby, jej wzrostem, czy teďż˝ dziwnym zachowaniem, lub jakoďż˝ciďż˝ odbitki. Innymi sďż˝owy, unikaďż˝ naleďż˝y sytuacji, w ktďż˝rych istnieje duďż˝e prawdopodobieďż˝stwo, ďż˝e osoby nieznajďż˝ce podejrzanego mogďż˝yby go wskazaďż˝ tylko dlatego, ďż˝e konstrukcja testu identyfikacyjnego sama narzuca odpowiedďż˝.

ZAINSCENIZOWANY NAPAD

Robert Buckhout, psycholog kryminalny wraz ze wspďż˝pracownikami przeprowadziďż˝ szczegďż˝owy eksperyment w naturalnych warunkach, majďż˝cy na celu ocenďż˝ wiarygodnoďż˝ci zeznaďż˝ naocznych ďż˝wiadkďż˝w. Pewnego dnia " szalony " student " zaatakowaďż˝ " profesora na terenie Kalifornijskiego Uniwersytetu w obecnoďż˝ci 141 ďż˝wiadkďż˝w. Zdarzenie zarejestrowaďż˝a kamera. Po napadzie zebrano zaprzysiďż˝one zeznania od wszystkich ďż˝wiadkďż˝w.

Badanie wykazaďż˝o, ďż˝e ludzie przejawiajďż˝ skďż˝onnoďż˝ďż˝ do wydďż˝uďż˝ania obiektywnego czasu trwania incydentu, w tym przypadku o 2,5 raza. Zaniďż˝ano wiek sprawcy oraz " przeceniano " jego ciďż˝ar ciaďż˝a. W miarďż˝ adekwatnie oceniono jedynie jego wzrost, ale byďż˝ on po prostu przeciďż˝tny. Ludzie, jeďż˝li nie sďż˝ pewni swych ocen, zazwyczaj podajďż˝ dane dotyczďż˝ce " przeciďż˝tnego " czďż˝owieka.

Po 7 tygodniach przeprowadzono eksperyment majacy na celu zbadanie jak mozna wpďż˝ynďż˝ďż˝ na zeznania ďż˝wiadka. W badaniu manipulowano formďż˝ zadawanych pytaďż˝ oraz sposobem prezentacji fotografii podejrzanych.

Jeďż˝li policjanci dali do zrozumienia, ďż˝e wiedzďż˝ juďż˝ kim jest napastnik, to wiďż˝kszoďż˝ďż˝ ďż˝wiadkďż˝w czuďż˝a siďż˝ w obowiďż˝zku odnaleďż˝ďż˝ jego fotografiďż˝ w podanym zestawie. Podobnie, gdy ktďż˝reďż˝ ze zdjďż˝ďż˝ byďż˝o w najmniejszym stopniu wyrďż˝nione (np. lekko przekrzywione, innego formatu, osoba na nim wyrďż˝niaďż˝a siďż˝ strojem ), to wiďż˝kszoďż˝ďż˝ osďż˝b wskazywaďż˝a wďż˝aďż˝nie tďż˝ fotografiďż˝. Sprawca zostaďż˝ wiďż˝c przez przesďż˝uchujďż˝cych zasugerowany. Osoby nie bďż˝dďż˝ce obserwatorami przestďż˝pstwa po podobnym przesďż˝uchaniu rďż˝wnieďż˝ wskazaďż˝yby to samo zdjďż˝cie.

Wyniki powyďż˝szego eksperymentu mogďż˝ szokowaďż˝. Tylko 40 % ďż˝wiadkďż˝w wskazaďż˝o wďż˝aďż˝ciwďż˝ osobďż˝ ! Co gorsza, aďż˝ 25 % osďż˝b typowaďż˝o innego, niewinnego czďż˝owieka, ktďż˝ry byďż˝ jednym z obserwatorďż˝w zdarzenia! Nawet sama ofiara - napadniďż˝ty profesor, widzďż˝c wďż˝rďż˝d fotografii rzeczywistego sprawcďż˝, wskazaďż˝ jednak innego mďż˝czyznďż˝! Czy moďż˝emy zatem ze spokojnym sumieniem ufaďż˝ zeznaniom naocznych ďż˝wiadkďż˝w ?

PEWNY ďż˝WIADEK ...

Inne badania sugerujďż˝, ďż˝e ďż˝wiadkďż˝w moďż˝na podzieliďż˝ na bardziej i mniej wraďż˝liwych obserwatorďż˝w. Ci mniej wraďż˝liwi, skďż˝onni sďż˝ podawaďż˝ wzrost i wagďż˝ przestďż˝pcy korelujďż˝ce z ich wďż˝asnymi miarami. Fakt ten pozwala wysunďż˝ďż˝ poglďż˝d, ďż˝e ďż˝wiadkowie nakďż˝aniani do podawania opisu " fabrykujďż˝ " swoje odpowiedzi, tak aby miaďż˝y one sens.

Gary Wells i Amy Bradford w ciekawy sposďż˝b zademonstrowali jak wielki wpďż˝yw na pamiďż˝ďż˝ ďż˝wiadka ma nawet drobny, z pozoru niewinny, komentarz poczyniony w jego obecnoďż˝ci. 172 ochotnikďż˝w obejrzaďż˝o krďż˝tki film przedstawiajďż˝cy nieznanďż˝ im osobďż˝. Po seansie poproszono ich o wybranie podobizny sfilmowanej osoby z wczeďż˝niej przygotowanego zestawu zdjďż˝ďż˝. Mimochodem dodano, ďż˝e jest to groďż˝ny przestďż˝pca. W zestawie nie byďż˝o fotografii bohatera filmu, ale badani o tym nie wiedzieli i wiďż˝kszoďż˝ďż˝ z nich wskazywaďż˝a jakďż˝ďż˝ osobďż˝. Nastďż˝pnie pewna czďż˝ďż˝ uczestnikďż˝w eksperymentu zostaďż˝a zdawkowo poinformowana, ďż˝e wybrali wďż˝aďż˝ciwe zdjďż˝cie. W pďż˝niejszych " przesďż˝uchaniach " owi ďż˝wiadkowie okazali siďż˝ zadziwiajďż˝co pewni " tego, co widzieli " i swojego wyboru. 13 % spoďż˝rďż˝d nich twierdziďż˝o wrďż˝cz, ďż˝e pamiďż˝tajďż˝ "kaďż˝dy szczegďż˝ wyglďż˝du zďż˝oczyďż˝cy", co pomijajďż˝c ich z gďż˝ry skazany na niepowodzenie wybďż˝r, nie byďż˝o moďż˝liwe teďż˝ ze wzglďż˝du na sposďż˝b przedstawienia sylwetki przestďż˝pcy na filmie. Policyjni detektywi powinni mieďż˝ ďż˝wiadomoďż˝ďż˝ tego, ďż˝e ich autorytet i nawet krďż˝tkie uwagi wygďż˝aszane do przesďż˝uchiwanych ďż˝wiadkďż˝w, mogďż˝ mieďż˝ niewyobraďż˝alny wpďż˝yw na zeznania. Wywierane na ďż˝wiadkach presja i oczekiwania spoďż˝eczne powodujďż˝, iďż˝ wydobywajďż˝ oni z pamiďż˝ci zdarzenia, ktďż˝re w rzeczywistoďż˝ci nie miaďż˝y miejsca.

Na koniec przytoczďż˝ tylko bardzo niepokojďż˝ce dane z raportu amerykaďż˝skiego Departamentu Sprawiedliwoďż˝ci. Otďż˝ ponad 85 % osďż˝b oskarďż˝onych o kryminalnďż˝ dziaďż˝alnoďż˝ďż˝ na podstawie zeznania naocznego ďż˝wiadka, oczyszczono w pďż˝niejszym czasie z zarzutďż˝w dziďż˝ki wynikom testďż˝w genetycznych.