IT-SELF Ma³gorzata Osipczuk, www.it-self.pl, www.terapia-par-wroclaw.com
Forum Reklama Kontakt

Portal Pomocy Psychologicznej

Niedziela 12 stycznia 2020

Szukaj w artyku�ach

Wszystkie artyku�y...

Artyku�y

Hipnoza w pracy bieg�ego psychologa

Autor: Andrzej Augustynek

�r�d�o: www.psychotekst.pl

Mimo �e od udokumentowanych pocz�tk�w stosowania hipnozy w kryminalistyce min�o ju� ponad 100 lat (w 1897 roku S�d Najwy�szy Kalifornii w sprawie Ebanksa, oskar�onego o morderstwo pierwszego stopnia orzek�, i�: "Prawo Stan�w Zjednoczonych nie uznaje hipnotyzmu" - za J. W�jcikiewiczem, 1989) metoda ta ci�gle budzi kontrowersje, zar�wno w�r�d prawnik�w jak i stosuj�cych j� specjalist�w. Sytuacja ta nie zmieni�a si� w Polsce po wej�ciu nowego kpk gdy� art. 171, par. 4 pkt. 2 stanowi, �e: "niedopuszczalne jest stosowanie hipnozy albo �rodk�w chemicznych lub technicznych, wp�ywaj�cych na procesy psychiczne przes�uchiwanej osoby albo maj�cych na celu kontrol� nie�wiadomych reakcji jej organizmu w zwi�zku z przes�uchiwaniem".

Interpretacja tego zapisu budzi kontrowersje. Cz�� prawnik�w (g�ownie prokurator�w) uwa�a, �e jest to bezwzgl�dny zakaz stosowania hipnozy dla cel�w procesowych. Nie mo�na bowiem dokonywa� interpretacji rozszerzaj�cej art.171 par.4 (�e zapis dotyczy tylko przes�uchania). Np. T. Grzegorczyk (1998) uwa�a, �e zakazano stosowania hipnozy dla cel�w procesowych gdy� wy��cza ona z za�o�enia swobod� wypowiedzi. Z kolei Z. Sobolewski (1998) stoi na stanowisku, i� obecnie obowi�zuj�cy u nas kpk w spos�b niedwuznaczny eliminuje hipnoz� z post�powania dowodowego. Inni stoj� na odmiennym stanowisku: S. Walto� (1998 s.359): "Kodeks nie zabrania pos�u�enia si� hipnoz� przez bieg�ego celem odblokowania pami�ci osoby, kt�ra b�dzie zeznawa� lub wyja�nia�. Trafnie podniesiono, �e jest ona jedn� z metod psychologicznych w dodatku umo�liwiaj�c� nawi�zanie kontaktu z badanym, a tym samym u�atwiaj�c� poznanie jego stanu psychicznego, motyw�w, cech osobowo�ci, itp.". Natomiast T. Hanausek (1998, s. 278) pisze: "Mimo wprowadzonych przez ustawodawc� zakaz�w, nale�y si� liczy� z kontynuacj� bada� w zakresie fizjodetekcji i w sferze wykorzystania hipnozy (np. na odcinku wykorzystania zjawiska hipermnezji). Zgodnie bowiem z art. 171 par. 4 pkt 2 k.p.k. niedopuszczalne jest stosowanie przy przes�uchiwaniu hipnozy oraz urz�dze� ze sfery fizjodetekcji. Wydaje si� jednak oczywiste, �e zakaz ten nie ma zastosowania ani do ekspertyzy i eksperymentu procesowego, ani do czynno�ci operacyjno - rozpoznawczych, a jedynie odnosi si� do przes�uchania. W tej sytuacji uzasadniona wydaje si� teza, �e w �wietle obowi�zuj�cego w Polsce kpk niedopuszczalne jest stosowanie hipnozy tylko podczas przes�uchania. Jednak gdy dotyczy to hipnozy w badaniach psychologicznych prowadzonych przez bieg�ego a maj�cych na celu prze�amanie amnezji �wiadka lub ofiary przest�pstwa sytuacja si� zmienia". Podobny pogl�d reprezentuje W�jcikiewicz (1999, s.95): "Kodeks nie zakazuje jednak stosowania w ramach ekspertyzy metod, kt�rych nie dopuszcza atr. 171, w odniesieniu do przes�uchania". Wynika to niedwuznacznie z faktu usuni�cia z tekstu ustawy dawnego atr. 194 par. 1 projektu z 1995 roku, kt�ry zabrania� bieg�emu stosowania �rodk�w i metod okre�lonych w dawnym atr. 168 par. 4, a obecnym art. 171 par. 4 kpk.

Sytuacja prawna hipnozy w kryminalistyce polskiej, moim zdaniem, uleg�aby jednoznacznemu wyja�nieniu poprzez nowelizacj� art. 171 kpk polegaj�c� na dodaniu do niego zapisu: "...podczas przes�uchania". Je�eli natomiast intencj� ustawodawcy by�o zakazanie stosowania hipnozy nale�a�oby to jednoznacznie stwierdzi�, chocia�by poprzez sformu�owanie: " niedopuszczalne jest stosowanie hipnozy dla cel�w procesowych". Jednak taki zakaz domy�lnie m�g�by �wiadczy� o nieufno�ci ustawodawcy nie wobec metody hipnozy a wobec etyki bieg�ych j� stosuj�cych.

Nie jest moim celem w tym miejscu dyskusja prawna nad dopuszczalno�ci� stosowania hipnozy dla cel�w procesowych. Jednak jako bieg�y psycholog stosuj�cy hipnoz� od 17 lat w ponad 80 sprawach uwa�am, �e jest to cenna, u�yteczna i niejednokrotnie skuteczna metoda.

Mo�e znale�� zastosowanie w kryminalistyce przy prze�amywaniu amnezji pourazowej, podniesieniu poziomu przypominania cz�ciowo zapomnianych fakt�w (tzw. hipermnezja hipnotyczna), procesie redukcji l�ku przed przypominaniem traumatycznych prze�y�. R�wnocze�nie reprezentuj� pogl�d, �e hipnozy nie powinno stosowa� si� podczas przes�uchania. Obok istotnych w tym miejscu w�tpliwo�ci etyczno - prawnych wa�ne jest to, �e nie zachodzi taka potrzeba. Poprawa pami�ci uzyskana podczas hipnozy trwa po hipnozie i ju� w niemodyfikowanym stanie czuwania osoba mo�e zeznawa� wykorzystuj�c uzyskane pod hipnoz� przypomnienie.

Jednak aby informacje uzyskane dzi�ki hipnozie mia�y warto�� dowodow� nale�y przestrzega� nast�puj�cych zasad:

  • Wszelkie czynno�ci zwi�zane z hipnoz� mog� wykonywa� wy��cznie niezale�ni specjali�ci o udokumentowanych w tym zakresie kwalifikacjach. Istotne znaczenie wiedzy psychologicznej i psychopatologicznej przy stosowaniu hipnozy powoduje, �e przygotowani do jej u�ycia s� jedynie psycholodzy kliniczni i psychiatrzy.
  • Badany winien zna� cel badania i spos�b jego przeprowadzenia.
  • Aby rozpocz�� hipnotyzowanie wymagana jest zgoda osoby badanej, kt�rej stan psychiczny nie mo�e nasuwa� podejrze� co do ograniczenia poczytalno�ci. Ponadto jej zdrowie nie mo�e nie�� przeciwwskaza� do zastosowania hipnozy (bardzo niskie ci�nienie krwi, niewydolno�� kr��eniowo - oddechowa, schorzenia napadowe np. padaczka).
  • Przebieg sesji hipnotycznej musi by� zarejestrowany na ta�mie magnetowidowej lub co najmniej magnetofonowej.
  • Nikt poza badanym i hipnotyzerem nie mo�e by� obecny w laboratorium podczas hipnozy.
  • Celowe jest ograniczenie do niezb�dnego minimum wiedzy hipnotyzera o sprawie.
  • W czasie trwania badania bieg�y nie mo�e sugerowa� osobie zahipnotyzowanej �adnych fakt�w zwi�zanych ze spraw� (aby nie "wdrukowa�" fa�szywych wspomnie� lub zniekszta�ci� tendencyjnie tre�ci przypomnienia).
  • Prawdziwo�� przypomnienia dokonanego dzi�ki hipnozie musi by� weryfikowana operacyjnie i dowodowo. A bieg�y mo�e jedynie okre�li� psychologiczn� a nie tre�ciow� jego wiarygodno�� (dotyczy to zreszt� wszystkich zezna� tak�e tych niezale�nych od hipnozy).

Zastosowanie hipnozy w kryminalistyce z za�o�enia ogranicza si� do przypadk�w, gdy jaki� wa�ny fakt nie mo�e zosta� przypomniany spontanicznie. Zwykle dotyczy to wydarze� kr�tko i przelotnie przez �wiadka spostrzeganych a tym samym s�abo pami�tanych, a tak�e tych kt�re wywo�a�y szok emocjonalny u pokrzywdzonych. Przyk�adowo ofiary gwa�t�w cz�sto nie mog� sobie przypomnie� wielu istotnych szczeg��w zdarzenia (chocia�by wygl�du napastnika). Jest to wynik dzia�ania psychicznych mechanizm�w obronnych chroni�cych ofiar� przed l�kiem wywo�anym przypominaniem sobie traumatycznych wydarze�.

Aby przezwyci�y� amnezj�, musimy niejednokrotnie narazi� osob� pokrzywdzon� na emocje zwi�zane z prze�ytym traumatycznym zdarzeniem. W zale�no�ci od cech psychicznych osoby reakcje te mog� by� bardzo r�ne, cz�sto trudne do opanowania, a nawet szkodliwe dla niej. Musi o tym pami�ta� hipnotyzer, staraj�c si� zminimalizowa� niepo��dane skutki badania. Czasami jest to powa�ne utrudnienie mog�ce wywo�a� konflikt etyczny, w kt�rym hipnotyzer wybiera pomi�dzy interesem osoby badanej a bezpiecze�stwem potencjalnych nast�pnych ofiar.

W przypadku �wiadk�w badanie prowadzi si� najcz�ciej w celu opracowania portretu pami�ciowego przest�pcy lub przypomnienia istotnych dla sprawy informacji np. przebiegu wydarze� czy wygl�du samochodu sprawc�w.

Sytuacja podejrzanych jest odmienna. U�ycie hipnozy mo�e ogranicza� prawnie zagwarantowan� im swobod� obrony. Dlatego z regu�y nie poddaje si� ich hipnozie. S� jednak sytuacje, gdy podejrzany nie mo�e sobie przypomnie� czego� co mog�oby si� przyczyni� do udowodnienia jego niewinno�ci. W takich wyj�tkowych przypadkach, na jednoznaczn� pro�b� podejrzanego i jego obro�cy, w mojej opinii, jest dopuszczalne skorzystanie z hipnozy. Przyk�adowo, pewnego cz�owieka podejrzewano o zab�jstwo, a on nie m�g� przedstawi� alibi. Dopiero pod hipnoz� przypomnia� sobie, �e spaceruj�c po ulicy omin�� robotnik�w, sprawdzaj�cych ulatnianie si� gazu. Jak si� w wyniku dochodzenia okaza�o, robotnicy byli tam bardzo kr�tko i zapami�tali podejrzanego jako osob�, kt�ra nieomal wpad�a do odkrytej studzienki ulicznej (L. Haward, 1981).

Je�eli za� chodzi o niebezpiecze�stwa u�ycia hipnozy od razu nale�y stwierdzi�: stan hipnotyczny w swojej naturze jest oboj�tny dla zdrowia, a odpowiednio stosowany jest warto�ciow� metod� leczenia wielu schorze�, przede wszystkim nerwic i uzale�nie�. Nie ma jednak w�tpliwo�ci co do tego, �e nieumiej�tne prowadzenie hipnozy mo�e zaszkodzi� zdrowiu hipnotyzowanego. Jednak niebezpiecze�stwo to nie wynika, podkre�lam jeszcze raz, ze specyfiki tej metody, a tylko z niekompetencji lub nierzetelno�ci hipnotyzera.

Zakres stosowania hipnozy s�dowej w r�nych krajach cechuje du�e zr�nicowanie. W�r�d wielu kraj�w w USA najpe�niej udokumentowano to zagadnienie w literaturze naukowej. Przewa�a tam pogl�d, i� hipnoza nie powinna by� stosowana w kryminalistyce. W szeregu stan�w przyj�to nawet zasad�, �e hipnotyzowanych wcze�niej �wiadk�w nie nale�y w og�le przes�uchiwa�, a uzyskane dzi�ki hipnozie informacje nie mog� stanowi� dowodu. Stanowisko to jest sprzeczne jednak z wnioskami p�yn�cymi z raportu opublikowanego w 1994 roku przez Ameryka�skie Towarzystwo Hipnozy Klinicznej: "Hipnoza mo�e by� przydatna w przypomnieniu zdarze� z du�ym ci�arem emocjonalnym oraz w przypadkach, w kt�rych wcze�niejsze �lady pami�ciowe s� przechowywane raczej w postaci wizualnej a nie werbalnej". Tak�e opublikowany dziesi�� lat wcze�niej raport Ameryka�skiego Towarzystwa Lekarskiego zawiera stwierdzenie, �e: "Hipnoza jest efektywna u niekt�rych os�b przy wydobywaniu z pami�ci informacji o zdarzeniach obj�tych wsteczn� amnezj� emocjonaln� (pourazow�)" (W. Hibbard i R. Worring, 1996).

W�tpliwo�ci te nie przeszkadzaj� jednak podejmowa� w USA szeregu praktycznych dzia�a� w tym zakresie. Do ko�ca lat 80-tych naszego wieku hipnoz� pos�u�ono si� w 441 apelacyjnych sprawach i 73 federalnych. Natomiast w 1977 roku Biuro Szeryfa Okr�gu Los Angeles przy wsp�pracy American Society of Clinical Hypnosis wykona�o badania pilota�owe, kt�re polega�y na przeprowadzeniu ponad pi��dziesi�ciu sesji z zahipnotyzowanymi ofiarami i innymi �wiadkami takich przest�pstw, jak zab�jstwo, zgwa�cenie, uprowadzenie i rozb�j. W 90% przypadk�w prowadz�cy �ledztwo stwierdzili, �e sesje by�y dla nich pomocne (za J. W�jcikiewiczem 1989).

W Wielkiej Brytanii historia wielokrotnych procesowych zastosowa� hipnozy liczy co najmniej 40-lat. Z kolei Australijska policja cz�sto korzysta z us�ug hipnotyzer�w. W samym stanie Victoria w latach 1981 - 1988 hipnozy u�yto 115 razy. Natomiast s�dy australijskie uznaj� zeznania hipnotyzowanych wcze�niej os�b za dopuszczalny dow�d w procesach. A w Szwecji do ko�ca lat osiemdziesi�tych hipnozy u�yto tylko trzykrotnie (w tym do sprawy zab�jstwa premiera Olofa Palmego). Natomiast policja izraelska zacz�a stosowa� hipnoz� w stosunku do �wiadk�w pocz�wszy od 1973 roku. Do roku 1977 u�y�a jej co najmniej 60 razy (za J. W�jcikiewiczem 1999).

Stosowanie hipnozy jako bieg�y rozpocz��em w 1982 roku. Od tego czasu s�dy, prokuratury i policja zwr�ci�y si� do mnie o przeprowadzenie badania ��cznie 116 razy. Dominowa�y zab�jstwa (dane w tabeli nr 1) oraz rozboje, pobicia i gwa�ty. Jedynie trzy sprawy by�y odmienne. Dotyczy�y utraty broni. W pierwszej bada�em wojskowego odpowiedzialnego za magazyn broni. W czasie trwania hipnozy przypomnia� sobie, �e wrzuci� do pobliskiego stawu trzy r�czne karabiny. Dokona� tego podczas epizodu psychozy, na kt�r� cierpia�. W okresie remisji objaw�w choroby nie pami�ta� co sta�o si� z broni�. Dzi�ki hipnozie bro� odzyskano. Dwa pozosta�e przypadki dotyczy�y policjant�w, kt�rzy w upojeniu alkoholowym zagubili swoj� bro� osobist�. W jednym przypadku bro� odzyskano (policjant przypomnia� sobie gdzie j� schowa�).

Tabela nr 1.

Sprawy zg�aszane do badania pod hipnoz�

Rodzaj przest�pstwa Zg�oszono do badania Wykonano badanie
Zab�jstwa*** 80 (69%)** 56 (70%*)
Rozboje 24 (20%)** 12 (50%*)
Gwa�ty 6 (5%)** 6 (100%*)
Utrata broni 3 (3%)** 3 (100%*)
Pobicia 3 (3%)** 3 (100%*)

* podano % przeprowadzonych bada� w stosunku do og�lnej liczby zg�oszonych wniosk�w o badanie.

** wynik zosta� zaokr�glony.

*** 3 przypadki w momencie zlecenia przeprowadzenia badania traktowano jako zagini�cia i dopiero p�niej okaza�o si�, �e by�y to zab�jstwa.

Spo�r�d 80 w 22 sprawach o morderstwo odm�wi�em wykonania hipnozy, gdy� badanymi mieli by� podejrzani. W dw�ch pozosta�ych przypadkach nie zasz�a potrzeba przeprowadzenia hipnozy. Raz oskar�ony o morderstwo poda� bez hipnozy, gdzie ukry� zw�oki (wcze�niej twierdzi�, �e tego nie pami�ta). W drugim przypadku do badania zg�oszono jako �wiadka matk�, kt�rej dziecko zosta�o uduszone. W trakcie wst�pnej rozmowy poprzedzaj�cej hipnoz� kobieta przyzna�a si�, �e to ona zabi�a swoje dziecko (osoba ta cierpia�a na schizofreni�). Natomiast w przypadku rozboj�w dwukrotna odmowa przeprowadzenia badania wynika�a z faktu, �e hipnoza mia�a obj�� podejrzanych, pozosta�e przyczyny by�y zr�nicowane (tabela nr 2).

Tabela nr 2

Przyczyny niezastosowania hipnozy (��cznie 36x)

PrzyczynyLiczbaUwagi
Stan zdrowia �wiadka2 (6%)Zaawansowana choroba wie�cowa
Wiek �wiadka5 (16%)64 lat (2x), 65, 67 , 78 i niedos�yszenie
Przypomnienie (przyznanie) bez hipnozy3 (6%)do zab�jstwa dziecka; 2x gdzie ukryto zw�oki
Odm�wi�em hipnotyzowania podejrzanego26 (72%)22x o morderstwo, 2x o rozb�j, 2x o gwa�t

W przewa�aj�cej ilo�ci przypadk�w hipnoz� prowadzi�em ze �wiadkami (szczeg�owe dane zawarte s� w tabeli nr 3). Jedyny wyj�tek od zasady niestosowania hipnozy wobec podejrzanych zrobi�em w sytuacji kiedy osoba nie pami�ta�a co robi�a po spo�yciu alkoholu. Nie by�a pewna czy dokona�a zarzucanego czynu czy te� nie. Niestety hipnoza nie rozwia�a tych w�tpliwo�ci. Zwraca uwag� fakt, i� ani raz nie proponowano mi badania w sprawach gospodarczych czy te� cywilnych. �wiadczy to o dojrza�ym podej�ciu prowadz�cych �ledztwa do zagadnienia zastosowa� kryminalistycznych hipnozy.

Tabela nr 3

Zwi�zek osoby badanej ze spraw� (w 80 przeprowadzonych badaniach)

   Liczba bada�   
Ofiary9 (11%)6 gwa�t�w i 3 pobicia
�wiadkowie65 (81%)61 w sprawach o zab�jstwo, 4 o pobicie
Podejrzani1 (1%)Zachowanie pod wp�ywem alkoholu
Sprawcy3 (4%)Utrata broni
Skazani2 (3%)Miejsce ukrycia zw�ok

Badania zlecali przewa�nie funkcjonariusze policji (dla cel�w operacyjnych) i prokuratorzy dla cel�w procesowych. (patrz tabela nr 4)

Tabela nr 4

Kto zleca� badanie

Zlecaj�cy badanie pod hipnoz�LiczbaOdmowy przeprowadzenia
Policja dla cel�w operacyjnych5227
Prokurator powo�uj�c bieg�ego608
Obro�ca31
S�d10

Jak z tabeli nr 5 wynika najcz�ciej odmawia�em przeprowadzenia badania Policji. Dzia�o si� tak gdy� niekt�rzy funkcjonariusze w hipnozie widzieli form� przes�uchania lub testu prawdom�wno�ci.

Niew�tpliwie istotnym zagadnieniem jest to jaki efekt da�y omawiane badania. Aby m�c to oceni� ka�dorazowo prosi�em o wiadomo�� jaki rezultat da�a ekspertyza i ewentualnie jak oraz z jakim efektem j� wykorzystano. Niestety a� w 38 przypadkach nie uzyska�em informacji na ten temat. Oczywi�cie trudno jest rozdzieli� co jest efektem hipnozy, a co pracy �ledczej czy wreszcie rezultatem zastosowania innych metod. W wi�kszo�ci spraw hipnoza by�a jedynie jednym z mniej lub bardziej istotnych element�w �ledztwa lub post�powania procesowego. W niniejszym artykule podj��em tylko zagadnienie czy, jak i kiedy mo�na wykorzysta� hipnoz� do cel�w procesowych. Poza ramy tego artyku�u wykracza za� zagadnienie warto�ci diagnostycznej tej metody. Powr�c� do niego w aktualnie przygotowywanym opracowaniu. Natomiast warto w tym miejscu poda�, �e w sprawach do kt�rych wykonywa�em badanie pod hipnoz� 6 zako�czy�o si� na sali s�dowej przyj�ciem jako dowodu opinii bieg�ego (tabela nr 5).

Tabela nr 5

Wyroki w 6 sprawach gdzie przyj�to jaki dow�d opini� bieg�ego stosuj�cego hipnoz�.

WyrokLiczba
Skazanie4
Uniewinnienie2

Zestawienia liczbowe nie oddaj� wszelako specyfiki poszczeg�lnych spraw. Ka�da z nich by�a inna. Tote� w tym miejscu pragn��bym przyk�adowo przedstawi� trzy sprawy charakterystyczne dla problematyki kryminalistycznych zastosowa� hipnozy (do innych spraw powr�c� przy innej okazji).

Do jednej z nich ustosunkowa� si� S�d Najwy�szy przyjmuj�c jako dow�d wyniki badania pokrzywdzonego pod hipnoz� ("... po odblokowaniu jego pami�ci drog� leczenia hipnoz�") w wyroku z dnia 12 III 1987 roku, sygnatura akt: I KR 43/87). Prokurator powo�a� w niej mnie jako bieg�ego w celu ustalenia, czy amnezja obejmuj�ca okres trzech tygodni poprzedzaj�cych zdarzenie u pokrzywdzonego Z.M., b�d�ca skutkiem odniesionych obra�e� g�owy, ma charakter trwa�y oraz czy jest mo�liwe, i w jakim zakresie, przypomnienie zdarze� zwi�zanych z czynem przest�pczym.

Samo badanie (trzykrotne zahipnotyzowanie w kolejnych dniach) mia�o miejsce w marcu 1985 roku, cztery miesi�ce po usi�owaniu zab�jstwa. Pod hipnoz� Z.M. przypomnia� sobie wydarzenia z ca�ego trzytygodniowego okresu obj�tego amnezj� np. rozmow� telefoniczn� par� minut przed feralnym wydarzeniem, o kt�rej nikt wcze�niej mu nie m�wi�. Potwierdza�o to po�rednio psychologiczn� wiarygodno�� jego zezna� (szczeg�owemu sprawdzeniu prawdziwo�ci przypomnie� dokonanych przez ofiar�, nawet tych nie zwi�zanych ze spraw�, prowadz�cy �ledztwo po�wi�cili wyj�tkowo du�o czasu). Przede wszystkim jednak odtworzy� dzi�ki hipnozie przebieg zdarzenia (do pewnego momentu), nazwisko jednego ze sprawc�w (kt�rego zna� osobi�cie) oraz opisa� wygl�d drugiego (znanego mu z widzenia). Zeznania z�o�y� potem w �ledztwie i na rozprawie. Zosta�y one uznane przez s�d za pe�nowarto�ciowy dow�d (II K 16/85, Ostro��ka). S�d stwierdzi� bowiem, �e badania, jakim poddany zosta� pokrzywdzony, jakkolwiek nietypowe, zosta�y przeprowadzone zgodnie z wiedz� i do�wiadczeniem, jakie w tej dziedzinie posiada powo�any bieg�y.

Sam wyrok w sprawie wydano w oparciu o zeznania �wiadk�w, zabezpieczone monety u jednego ze sprawc�w i wreszcie przyznanie si� do winy oskar�onych podczas procesu (potem odwo�ane).

W aktach sprawy licz�cych 8 tom�w hipnoza jest wymieniona jako metoda "prze�amania amnezji pourazowej ofiary". Wyniki zastosowania tej metody umo�liwi�y podj�cie dzia�a� operacyjnych, w wyniku kt�rych aresztowano podejrzanych.

Obro�cy oskar�onych podczas sprawy nie kwestionowali wiarygodno�ci przypomnienia Zbyszka a jedynie metod� jego uzyskania. Zastrze�enia te odrzuci� S�d Wojew�dzki. R�wnie� S�d Najwy�szy w pe�ni podzieli� to stanowisko, nie uwzgl�dniaj�c zarzut�w obro�c�w w przedmiocie warto�ci diagnostycznej metody. Tez� swoj� sformu�owa� nast�puj�co: "Hipnoza jako metoda odblokowania pami�ci pokrzywdzonego jest metod� now�, ale przes�uchanie pokrzywdzonego nie odby�o si� bynajmniej w transie hipnotycznym, lecz po odblokowaniu jego pami�ci drog� leczenia hipnoz�". S�d Najwy�szy. oceni� tak�e pozytywnie fakt, i� hipnotyzer "...zosta� potraktowany przez S�d Wojew�dzki jako bieg�y, gdy� w takim charakterze wyst�powa� w toku ca�ego post�powania". Tak wi�c S�d Najwy�szy zaaprobowa� stosowanie hipnozy w procesie karnym i obecno�� w nim bieg�ego hipnotyzera. S�d orzek� jednocze�nie, �e poddanie �wiadka hipnozie nie dyskwalifikuje go jako �r�d�a dowodu.

Omawiana sprawa jak i werdykty s�d�w doczeka�y si� kilku komentarzy zamieszczonych w publikacjach prawniczych. Tak na ten temat pisze J. W�jcikiewicz (1989): "Ten precedensowy wyrok nale�y generalnie uzna� za s�uszny. Pewne zastrze�enia budzi jedynie - ze wzgl�du na dyskusyjn� warto�� diagnostyczn� metody - bezkrytyczne zaakceptowanie hipnotyzera w roli bieg�ego. S�d Najwy�szy jednak trafnie neguje dopuszczalno�� przes�uchiwania �wiadka w "transie hipnotycznym", cho� nie wyja�nia, jakie powody leg�y u podstaw takiego przekonania. Zauwa�my, �e w tym wyroku jest mowa o hipnozie jako metodzie leczniczej, co bez w�tpienia u�atwi�o s�dowi jej akceptacj�. Nale�a�oby jednak si� zastanowi�, czy tak�e w sytuacji gdy �wiadek jest zdrowy, a tylko ma trudno�ci z odpami�taniem, hipnoza mog�aby by� w my�l tego orzeczenia zastosowana? Wydaje si�, �e tak, o czym �wiadczy cho�by pierwsza cz�� przytoczonej tezy. Rodzi si� zatem kolejne pytanie, czy s�d by�by sk�onny r�wnie� zaakceptowa� takie odblokowywanie pami�ci podejrzanego?".

Natomiast Z. Doda (1989) stwierdzi�, �e S�d Najwy�szy w wyroku dotycz�cym sprawy z Ostro��ki zanegowa� dopuszczalno�� przes�uchania �wiadka w "transie hipnotycznym", a jednocze�nie trafnie orzek�, �e jest dopuszczalne przes�uchanie pokrzywdzonego, "po odblokowaniu jego pami�ci drog� leczenia hipnoz�".

Inny epilog mia�a sprawa prowadzona przez S�d Wojew�dzki w �om�y (sygn. akt: II K 1/97). W efekcie napadu na kantor walutowy a zarazem wypo�yczalni� film�w video (15 pa�dziernika 1995 roku) ofiarami zosta�y dwie m�ode pracownice. Jedna zgin�a wskutek ran postrza�owych. Druga A.P. dozna�a powa�nych uszkodze� m�zgu (rany postrza�owe g�owy).

W siedem miesi�cy po napadzie (okres na leczenie i rehabilitacj�) rozpocz��em badania. Pokrzywdzon� podczas trzech sesji pi�ciokrotnie podda�em hipnozie. Po ka�dej sesji sk�ada�a zeznania przed prowadz�cymi �ledztwo.

Po pierwszej (16 maja 1996) twierdzi�a, �e przypomnia�a sobie jedynie fragmentaryczny zarys twarzy i sylwetki dw�ch m�czyzn wchodz�cych do kantoru. Druga sesja mia�a miejsce 17 i 18 czerwca 1996. W zeznaniach po niej podawa�a, �e do kantoru wesz�o dw�ch m�czyzn. Drugi z pistoletem w r�ce. Pierwszy by� szczup�ym, wysokim m�czyzn� o ciemnych w�osach, drugi kr�pej budowy mia� w�osy ja�niejsze. Trzecia sesja odby�a si� 22 i 23 pa�dziernika 1996. W zeznaniach po tej sesji pojawi�a si� informacja, �e druga osoba o ciemnej karnacji mia�a kr�cone, k�dzierzawe, prawdopodobnie tlenione w�osy. Okre�la�a j� jako "typ po�udniowy".

Po ostatniej sesji hipnozy prowadz�cy spraw� funkcjonariusze policji okazali jej 22 zdj�cia twarzy r�nych m�czyzn (s�abej jako�ci odbitki ksero). Ofiara wskaza�a na dwa z nich. R�wnocze�nie w kolejno sk�adanych zeznaniach dodawa�a coraz to nowe szczeg�y wygl�du sprawc�w. W tej sytuacji trudno by�o rozdzieli� elementy rzeczywistego przypomnienia od wyobra�e� to przypomnienie zniekszta�caj�cych.

W dalszym toku sprawy A.P. okazano 10 m�czyzn. Z tym, �e w�r�d nich jeden by� �niadym, kr�pym Ormianin i dziewi�ciu szczup�ych Polak�w. A.P. bez wahania wskaza�a na Ormianina. Rozpoznanie to p�niej podtrzyma�a na sali s�dowej. By� to jednak klasyczny przyk�ad "wdrukowania fa�szywych wspomnie�". Badana pami�ta�a jedynie og�lny zarys twarzy i sylwetki. Na to na�o�y� si� obraz konkretnej osoby. Dlatego te� w wyja�nieniach do mojej opinii jako bieg�ego z�o�onych przed S�dem w �om�y okre�li�em wiarygodno�� zezna� pokrzywdzonej jako nisk�. W prawid�owo przeprowadzonym bowiem okazaniu powinno uczestniczy� co najmniej kilku podobnych do podejrzanego os�b. Pikanterii sprawie dodaje, �e drugim podejrzanym w tej sprawie by� cygan. Te� kr�py z k�dzierzawymi w�osami. Nie dziwi wi�c wyrok uniewinniaj�cy. Co nie znaczy, �e pods�dny zbrodni tej nie dokona�! S�d jednak mia� w�tpliwo�ci, kt�re s�usznie rozstrzygn�� na korzy�� oskar�onego.

Trzecia sprawa dotyczy�a serii gwa�t�w na nieletnich dziewczynach. Prowadzi�a j� Komenda Rejonowa Policji w My�lenicach (RSD - 65/97).

W 1997 roku nieznany sprawca dokona� kilku gwa�t�w na dziewczynach samotnie wracaj�cych z dyskoteki. Dokonywa� ich w niezamieszka�ej okolicy brzeg�w rzeki Raby. Ofiary ma�o dok�adnie opisywa�y sprawc�. Nie potrafi�y te� poda� �adnych indywidualnych szczeg��w charakteryzuj�cych napastnika.

Badaniami pod hipnoz� obj�to dwie dziewczyny. Przypomnia�y sobie w czasie jej trwania, �e gwa�ciciel mia� czerwon� okr�g�� plam� na prawym �okciu. Pocz�tkowo my�la�em, �e jest to objaw �uszczycy. Po uj�ciu sprawcy (zasadzka policyjna przy brzegu rzeki) okaza�o si�, �e na �okciu mia� okr�g�� blizn� po oparzeniu. U�atwi�o to jednoznaczn� jego identyfikacj�, oskar�enie i skazanie.

Do analizy innych spraw powr�c� przy okazji analizy warto�ci diagnostycznej hipnozy w kryminalistyce.

Podsumowuj�c niniejsze opracowanie uwa�am, �e jest uzasadnione sformu�owanie tezy: i� nie ma ani merytorycznych ani prawnych przeszk�d w stosowaniu hipnozy jako metody prze�amywania niepami�ci �wiadk�w i pokrzywdzonych przez bieg�ego psychologa. Co si� za� tyczy podejrzanych i oskar�onych nale�y zachowa� jak najdalej id�c� ostro�no��. Badanie pod hipnoz� w ich przypadku powinno by� realizowane tylko wyj�tkowo i to jedynie w sytuacji, gdy mo�e ono im pom�c w przypomnieniu sobie informacji wskazuj�cych na ich niewinno��. Uwa�am te�, �e nie wolno a ponadto nie ma takiej potrzeby, aby przes�uchanie prowadzi� pod hipnoz� (przypomnienie uzyskane pod hipnoz� trwa po jej zako�czeniu). Zakaz ten dotyczy� tak�e powinien pr�b wykorzystania hipnozy jako swoistego testu prawdom�wno�ci.

Bibliografia:
1. Doda Z. Glosa do wyroku SN z 12 III 1987, I KR 43/87. Pa�stwo i Prawo 1989 nr 44 s. 147 - 154.
2. Grzegorczyk T. Kodeks post�powania kornego. Komentarz. Krak�w, Zakamycze 1998.
3. Hanausek T. Kryminalistyka. Zarys wyk�adu. wydanie III, Zakamycze Kantor Wydawniczy 1998
4. Haward L.R., Psychology in legal Contest. Oxford, Socjolegal Studies 1981 M/SSRC.
5. Hibbard W.S.; Worring R.W. The practical application of hypnosis in criminal investiga- tion. C.C. Thomas - Publisher, Springfield 1996.
6. Or�owski S. Suggestya i hypnotyzm. Warszawa, F.J. Frankowski 1902
7. Siuta J.; W�jcikiewicz J. Hipnoza kryminalna. Krak�w, Instytut Ekspertyz S�dowych 1999.
8. Sobolewski Z. Kontrowersyjne kwestie zakaz�w dowodowych w nowym kodeksie post�powania karnego. W.E. Skr�towicz (red.) Nowy kodeks post�powania karnego. Zagadnienia w�z�owe. Krak�w, Zakamycze 1998.
9. Walto� S. Proces karny. Zarys Systemu. Warszawa Wydawnictwa Prawnicze PWN 1998
10. W�jcikiewicz J. Hipnoza w prawie karnym i kryminalistyce. Krak�w 1989 Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiello�skiego.

�r�d�o: www.psychotekst.pl

(publikacja: 2003-08-27)

<< powr�t

Wszystkie artyku�y...

Wolni od Przemocy

Ksi��ki

DogoterapiaDogoterapia

Kasper Sipowicz, Tadeusz Pietras, Edyta Najbert
Wydawnictwo Naukowe PWN

Zawód psycholog. Regulacje prawne i etyka zawodowaZaw�d psycholog. Regulacje prawne i etyka zawodowa

Dorota Bednarek
Wydawnictwo Naukowe PWN

Profilowanie kryminalneProfilowanie kryminalne

Scotia J. Hicks, Bruce D. Sales
Wydawnictwo Naukowe PWN

Przekleñstwo perfekcjonizmu. Dlaczego idealnie nie zawsze oznacza najlepiejPrzekle�stwo perfekcjonizmu. Dlaczego idealnie nie zawsze oznacza najlepiej

Malwina Hu�czak
Wydawnictwo Samo Sedno

Komunikacja niewerbalna. Autoprezentacja, relacje, mowa cia³aKomunikacja niewerbalna. Autoprezentacja, relacje, mowa cia�a

Monika Maj-Osytek
Wydawnictwo Samo Sedno

Najwybitniejsze kobiety w psychologii XX wiekuNajwybitniejsze kobiety w psychologii XX wieku

Sibylle Volkmann-Raue, Helmut E. L�ck
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

Zrozumieæ dziecko wykorzystywane seksualnieZrozumie� dziecko wykorzystywane seksualnie

Magdalena Czub
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

B¡D¬ NAJLEPSZ¡ WERSJ¡ SIEBIEB�D� NAJLEPSZ� WERSJ� SIEBIE

Adams Linda
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

I ¯YLI D£UGO I SZCZʦLIWIE. Jak zbudowaæ zwi±zek idealny?I �YLI D�UGO I SZCZʦLIWIE. Jak zbudowa� zwi�zek idealny?

Willard F. Harley jr
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

DIAGNOZA W SOCJOTERAPII. Ujêcie psychodynamiczneDIAGNOZA W SOCJOTERAPII. Uj�cie psychodynamiczne

Wilk Maciej
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

PEDOFILIA. 30 wywiadów z pedofilamiPEDOFILIA. 30 wywiad�w z pedofilami

Douglas W. Pryor
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

W PU£APCE MY¦LI Jak skutecznie poradziæ sobie z depresj±, stresem i lêkiemW PU�APCE MY�LI Jak skutecznie poradzi� sobie z depresj�, stresem i l�kiem

Steven C. Hayes, Spencer Smith
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

Nie¶mia³o¶æ. Zmieñ my¶lenie i odwa¿ siê byæ sob±Nie�mia�o��. Zmie� my�lenie i odwa� si� by� sob�

Magdalena Staniek
Wydawnictwo Samo Sedno

Zaburzenia psychosomatyczne w ujêciu terapeutycznymZaburzenia psychosomatyczne w uj�ciu terapeutycznym

Agata Orzechowska, Piotr Ga�ecki
Wydawnictwo Continuo

TEST DO BADANIA ROZUMIENIA MOWY U DZIECI I DOROS£YCHTEST DO BADANIA ROZUMIENIA MOWY U DZIECI I DOROS�YCH

El�bieta Szel�g, Aneta Szymaszek
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

Wszelkie prawa zastrze�one © Copyright 2001/2020 Psychotekst.pl - Psychotekst.com