IT-SELF Ma³gorzata Osipczuk, www.it-self.pl, www.terapia-par-wroclaw.com
Forum Reklama Kontakt

Portal Pomocy Psychologicznej

Niedziela 12 stycznia 2020

Szukaj w artyku�ach

Wszystkie artyku�y...

Artyku�y

Przekazywanie informacji pacjentom

Autor: Ma�gorzata Osipczuk

�r�d�o: www.psychotekst.pl

Choroba w odczuciu wi�kszo�ci ludzi stanowi zdarzenie stresowe o charakterze zagro�enia lub wyzwania, ze wzgl�du na do�wiadczanie b�lu, ograniczenie aktywno�ci fizycznej, uboczne skutki terapii, konieczno�� radzenia sobie z niejasno�ci� choroby jako zdarzenia o niekontrolowalnym przebiegu.

Choroba mo�e utrudnia� lub uniemo�liwia� realizacj� przyj�tej linii �yciowej, powoduj�c prze�ywanie silnego poczucia zagro�enia. Informacje o chorobie, o rozpoznaniu, istocie choroby, leczeniu, rokowaniu, niezb�dnych badaniach diagnostycznych i zabiegach p�yn� zazwyczaj z kilku �r�de�, spo�r�d kt�rych jednym z wa�niejszych jest lekarz. Informacje p�yn� tak�e z cia�a chorego w postaci do�wiadczanych przez niego symptom�w.

St�d powstrzymanie si� lekarza od udzielania ci�ko choremu wszelkich informacji o jego stanie mo�e prowadzi� do niekorzystnych nast�pstw, m.in.:

  • chory mo�e szuka� informacji u �r�de� nie zawsze kompetentnych - u znajomych, u innych pacjent�w itd. Mo�e to prowadzi� do wyolbrzymiania nieistotnych dolegliwo�ci, do wbudowywania w obraz w�asnej choroby element�w nasilaj�cych l�k itp.
  • chory mo�e pomniejszy� lub straci� wiar� w mo�liwo�ci lekarza, np. obawia si�, �e lekarz nie zdaje sobie sprawy z ci�kiego stanu jego zdrowia, albo chory odczuwa przykro��, �e lekarz zatai� prawd�, lub przera�enie, �e stanie si� jeszcze co� gorszego;
  • zostaje zagro�one poczucie w�asnej warto�ci pacjenta - brak informacji mo�e wzbudzi� poczucie poni�enia i izolacji ; ujawnia si� to cz�sto w agresywnych wypowiedziach typu : "traktuj� mnie jak kr�lika do�wiadczalnego", "czym ja tutaj w�a�ciwie jestem?", "robi� ze mn�, co chc�"

�wiadomo�� w zakresie strategii komunikacyjnych daje mo�liwo�� unikania b��d�w jatrogennych. Optymalne dla chorego sposoby komunikowania go pomagaj� obni�y� poziom pobudzenia emocjonalnego i ochroni� osobiste zasoby zaradcze : psychologiczne, somatyczne i energetyczne, zw�aszcza wtedy, gdy choroba jest procesem rozci�gni�tym w czasie. Chory radz�c sobie skutecznie ze stresem szybciej powraca do zdrowia.

Ankietowy pomiar zapotrzebowania pacjent�w na informacje o chorobie ujawni�, �e oko�o 75 % chorych chce informacji, cho�by by�y przykre. Najbardziej po��dane jest uzyskanie wiadomo�ci o diagnozie, o przebiegu leczenia, o przysz�ych badaniach, o zalecanych i przeciwwskazanych formach zachowania w czasie rekonwalescencji i p�niej. 92,5 % polskich pacjent�w chce wiedzie� wi�cej o samej chorobie, kt�ra ich trawi, a 93 % - wi�cej o sposobach jej leczenia.

Reynolds podaje, �e 91 % pacjent�w z grupy chorych na raka ( w innych raportach ten procent zawiera si� w przedziale 78 - 89 % ) chcia�o zna� diagnoz�, 97% - pragn�o dowiedzie� si� czego� o leczeniu i a� 88 % (!) - onkologicznych pacjent�w chcia�o zna� prognoz�. Gilberston dodaje, �e 55 % os�b poinformowanych o diagnozie raka odczuwa�o uspokojenie. Niedostateczne informowanie jest jedn� z najcz�stszych skarg pacjent�w - tylko 44 % pacjent�w polskich uwa�a�o si� za wystarczaj�co dobrze poinformowanych w sprawie swojego zdrowia ( M. Motyka ) Cz�� os�b deklaruje brak zapotrzebowania na informacje dotycz�ce ich stanu zdrowia : od 25 do 35 %, w badaniach polskich autor�w oko�o 29 %.

Istnieje znaczna rozbie�no�� pogl�d�w lekarzy i pacjent�w na temat informowania o chorobie, np. lekarze s� przekonani, �e chorzy na nowotw�r nie chc� zna� prawdziwego rozpoznania, a 69 - 90 % lekarzy uwa�a m�wienie im o rozpoznaniu za niew�a�ciwe !

Czy deklarowana ch�� posiadania informacji jest r�wnoznaczna z rzeczywist� ch�ci� ( mo�liwo�ci� ) ich przyj�cia, gdy informacje te nap�ywaj� ? Jak� funkcj� pe�ni� informacje o chorobie i jej leczeniu w radzeniu sobie z t� chorob� ?

Hipoteza preferencji informacyjnej zak�ada, �e ludzie d��� do posiadania informacji w warunkach zagro�enia, bo wiedza o czynnikach zagra�aj�cych i o trudnej sytuacji, kt�rej trzeba stawi� czo�a ma w�a�ciwo�ci redukuj�ce stres.

S. M. Miller udowodni�a jednak, �e ludzie w sytuacjach, gdy maj� wyb�r w zakresie d��enia - unikania informacji o zagro�eniu, cz�sto unikaj� ich stosuj�c odrywanie lub rozpraszanie uwagi pierwotnie nakierowanej na �r�d�o zagro�enia. Tak zaanga�owane poznawcze mechanizmy obronne daj� efekt obni�enia napi�cia emocjonalnego, czyli os�abienie stresu. Miller zauwa�y�a tak�e, �e cz�� ludzi nawykowo i cz�ciej ni� inni odrywa i zak��ca uwag� lub unika informacji poprzez np. zaprzeczanie im. Inni za� nie korzystaj� z tych strategii. Badaczka ta wyr�ni�a 2 style radzenia sobie z informacjami o zagro�eniu :

  1. czujne obserwowanie - MONITORING - gotowo�� do poszukiwania, gromadzenia i wykorzystywania zagra�aj�cych informacji ; cechuje on ludzi z nisk� tolerancj� niepewno�ci. Rezultatem stosowania tej strategii jest podwy�szenie pobudzenia emocjonalnego. Ten styl mo�e by� efektywny, gdy zdarzenie jest kontrolowalne
  2. wyt�umianie ostrze�e� - BLUNTING - przewaga gotowo�ci do poznawczego unikania informacji typu : wypieranie, intelektualizacja, reinterpretacja itp. ; cechuje ona ludzi z wy�sz� tolerancj� niepewno�ci. Ta strategia jest najbardziej efektywna, gdy zdarzenie jest w du�ym stopniu niekontrolowalne.

Miller skonstruowa�a Skal� Stylu Zachowania ( Miller behavioral style scale - MBSS ), dzi�ki czemu mo�na rozpozna� dominuj�cy u pacjenta styl.

Eksperyment S. Miller i Ch. Mangan z 1983 roku mia� pokaza� skutki psychologiczne sposobu udzielania informacji medycznych pacjentom o r�nych stylach radzenia sobie z takimi wiadomo�ciami. 40 pacjentek ginekologicznych oczekuj�cych na nieprzyjemn� procedur� diagnostyczn� podzielono na dwie grupy : sk�onne do poszukiwania informacji i sk�onne do ich unikania. W ka�dej z tych grup po�owie pacjentek dostarczono obszernych, a pozosta�ej po�owie sk�pych wiadomo�ci na temat maj�cego nast�pi� badania.

Wnioski z tego eksperymentu by�y nast�puj�ce : bardzo szczeg�owa i wyczerpuj�ca informacja o badaniu, niezale�nie od stylu zachowania wyr�nionego wcze�niej przez MBSS, przy awersyjnym niekontrolowanym zdarzeniu podnosi pobudzenie emocjonalne, bo zmusza do psychologicznego obcowania z zagro�eniem, kt�rego nie mo�na unikn��. Efektem takiego informowania jest : napi�cie, wy�szy poziom depresji,dyskomfort, wi�cej symptom�w b�lowych ( nawet po 5 dniach po badaniu ginekologicznym ). Wa�ne jest to, �e informacje o zabiegu podane by�y jednorazowo, w kr�tkim czasie ! Rutynowe informowanie u�atwia�o wykorzystanie strategii wyt�umiania i obni�enie pobudzenia emocjonalnego.

Wysoki poziom informacji mo�e obni�a� stres, gdy ma si� pewien wyb�r w zakresie wp�ywania na zdarzenie. Wysoki poziom informacji zmniejsza niepewno��, ale niemo�no�� sprawowania kontroli nie obni�a proporcjonalnie napi�cia emocjonalnego. Czujni obserwatorzy, niezale�nie od poziomu posiadanych informacji do�wiadczali wi�kszego stresu oczekuj�c na badanie ni� wyt�umiacze ostrze�e�.

Jak pokazuje powy�szy wykres odzwierciedlaj�cy poziom stresu poddanych eksperymentowi czterech grup pacjentek najbardziej skuteczne jest informowanie dopasowane do indywidualnego stylu radzenia sobie. Informowanie chorych powinno uwzgl�dnia� ich preferencje w zakresie radzenia sobie z informacjami o zagro�eniu. Jedynie w trakcie rozmowy z pacjentem ( w odpowiednim miejscu i czasie ) lekarz jest w stanie wywnioskowa� zapotrzebowanie pacjenta na informacje i sprawy, kt�re aktualnie pacjent chce pomin��. Lekarz powinien bra� wi�c pod uwag� liczb�, rodzaj, szczeg�owo�� i zakres zadawanych przez pacjenta pyta�.

Z powy�szego eksperymentu wyp�ywa jeszcze jeden wa�ny wniosek : gdy przekazujesz informacje o diagnozie ( lub koniecznych do przej�cia badaniach, zabiegach ) - podawaj informacje niezbyt szczeg�owe i niezbyt wyczerpuj�co, bo taka podana w kr�tkim czasie "kapsu�ka" powoduje wzrost pobudzenia emocjonalnego i subiektywnie do�wiadczanego poziomu stresu, ogranicza wi�c mo�liwo�� efektywnego wykorzystania strategii obronnego radzenia sobie.

W 1986 roku L. O. Watkins przebada� grup� 86 pacjent�w poddanych cewnikowaniu serca.

    By�y 3 mo�liwe procedury:
  1. Informowanie na temat procedury
  2. Informowanie na temat odczu� towarzysz�cych zabiegowi
  3. Brak informacji

Okaza�o si�, �e w grupie poszukuj�cych informacji podgrupa poinformowana o odczuciach towarzysz�cych cewnikowaniu przejawia�a mniejszy l�k ni� podgrupa poinformowana o szczeg�ach procedury medycznej. Odwrotne wyniki uzyskano w grupie pacjent�w unikaj�cych informacji : wy�sze wska�niki l�ku w podgrupie poinformowanej o odczuciach w por�wnaniu z podgrup� poinformowan� o procedurze medycznej.

Wniosek z tego badania pokrywa si� z wnioskami Miller, �e najbardziej skuteczne jest informowanie dopasowane do indywidualnego stylu radzenia sobie. Warte zastanowienia jest, �e w badaniach Miller pacjenci poinformowani szczeg�owo byli bardziej pobudzeni emocjonalnie w por�wnaniu z tymi, kt�rzy otrzymali tylko informacje og�lne. Inaczej w badaniach Watkinsa, gdzie stwierdzono ni�szy l�k u pacjent�w poinformowanych o procedurze lub o towarzysz�cych jej odczuciach w por�wnaniu z grupa kontroln�, kt�ra nie by�a informowana wcale. Ten ostatni wynik zgodny jest z obserwacjami i badaniami wielu autor�w, stwierdzaj�cych korzystne nast�pstwa informowania pacjent�w. Mo�na wi�c s�dzi�, �e wyniki uzyskane przez Miller i Mangan by�y nast�pstwem specyficznego sposobu informowania, polegaj�cego na bardzo szczeg�owym opisie nieprzyjemnego badania.

Informowanie pacjenta o diagnozie jest celowe : obni�a niepok�j. Nale�y te� informowa� o dalszym przebiegu choroby, etapach jej leczenia, o dzia�aniu lek�w, o zalecanych sposobach zachowania, o ewentualnych trwa�ych nast�pstwach choroby. Osobn� jednak i wymagaj�c� rozwagi spraw� jest wyb�r odpowiedniego czasu do rozmowy na ten temat. Nie wydaje si� w�a�ciwe omawianie tych spraw w pocz�tkowym okresie leczenia, kiedy sama �wiadomo�� powa�nej choroby jest dla pacjenta znacznym obci��eniem, wymagaj�cym wysi�ku adaptacyjnego.

O trwa�ych skutkach choroby, zmuszaj�cych pacjenta do wprowadzenia zmian w dotychczasowym �ycie nale�y informowa�, ale nie powinno to na pacjenta spa�� nagle i w okresie, gdy jego odporno�� psychiczna jest i tak obci��ona przez sam proces chorobowy i nieswoiste czynniki astenizuj�ce ( jak np. niedob�r snu, d�ugotrwa�a cho�by niewielka frustracja potrzeb ). Rozmowa ta powinna zawiera� nie tylko informacje o negatywnych zmianach, lecz tak�e o realnych mo�liwo�ciach zmniejszenia niekorzystnych nast�pstw choroby, przede wszystkim przez aktywny udzia� w post�powaniu rehabilitacyjnym.

Proces przyswajania z�ych wiadomo�ci wymaga czasu : dni, miesi�cy, nawet lat. Post�powanie lekarskie mo�na podzieli� na kilka faz :

  1. przekazanie z�ej wiadomo�ci - udzielenie rzeczowej informacji
  2. stawienie czo�a reakcji pacjenta na otrzyman� wiadomo�� (ujawnienie odczu� pacjenta,okazanie mu zrozumienia i empatii, zasygnalizowanie gotowo�ci do wsparcia, ujawnianie w�asnych prze�ywanych w zwi�zku z tym emocji )
  3. zmierzenie si� z problemem, szukanie rozwi�za�, ujawnianie konsekwencji tej sytuacji, zaplanowanie dalszego post�powania ; Je�li z�a wiadomo�� jest przekazywana pacjentowi po raz pierwszy nale�y poprzesta� na 2 pierwszych fazach post�powania. Pacjent ma czas na otrz��ni�cie si� z szoku i wst�pne oswojenie si� ze z�� wiadomo�ci�. Z ostatni� trzeci� faz� post�powania lekarz i pacjent borykaj� si� przy nast�pnych spotkaniach. W fazie negacji niepomy�lnej diagnozy lekarz nie powinien podejmowa� pr�b zmiany tej postawy chorego ; wa�ne by szczeg�owo poinformowa� o podejmowanych dzia�aniach, jak� drog� mog� by� zmniejszone dolegliwo�ci. Mo�na przytacza� dane statystyczne odno�nie mo�liwego przebiegu i rokowania, najwa�niejsza w tym trudnym dla pacjenta czasie jest obecno�� lekarza i towarzyszenie choremu w jego zmaganiach. W fazie gniewu - jako reakcji na ci�k� chorob� lub niepe�nosprawno�� fizyczn� - wa�ne by rozumie� jego przyczyny i �r�d�a. Mo�na wyja�nia� i przekonywa� chorego do walki z chorob�, do leczenia, do �wicze� rehabilitacyjnych.

Ustalony w wielu badaniach fakt, �e pacjenci zapami�tuj� nie wi�cej ni� 30 % tre�ci z rozm�w i cz�sto zniekszta�caj� przekazywane im informacje lub niew�a�ciwie je interpretuj� zmusza do zastanowienia si� nad popraw� efektywno�ci informowania pacjenta przez lekarza. Proponuje si� m.in. obni�enie stopnia trudno�ci komunikatu poprzez zastosowanie kr�tszych zda� i s��w, kategoryzacj� przekazywanych informacji poprzez wst�pn� zapowied� lekarza, strukturalizuj�c� przekaz, np. : " Mam zamiar powiedzie� panu, co panu dolega, jakie badania b�d� potrzebne, jaki b�dzie dalszy przebieg choroby, jakiego potrzebuje pan leczenia i w jaki spos�b mo�e pan sam sobie pom�c". W dalszym ci�gu przed podaniem porcji informacji lekarz przypomina ich kategori�. Informacje powinny mie� form� prost� i konkretn�, powinny by� ustrukturalizowane, a tre�ci szczeg�lnie wa�ne powinny zosta� podane na pocz�tku z zaakcentowaniem znaczenia lub powt�rzone.

Lekarze cz�sto obawiaj� si� reakcji pacjenta na otrzyman� z�� wiadomo�� i ujawnienia przez pacjenta emocji. Cz�sto �ywi� przekonania, kt�re powoduj� w rezultacie unikanie kontaktu z ci�ko chorym. S�dz� wi�c np., �e pacjent nie chce zna� prawdy, �e znaj�c j� straci�by ch�� do �ycia i nadziej� na wyzdrowienie. Lekarze l�kaj� si� zada� b�l, spowodowa� szok u pacjenta, boj� si�, �e targnie si� on na swoje �ycie. Obawiaj� si� te� w�asnej bezradno�ci i odrzucenia ze strony chorego. Niekt�rzy lekarze usprawiedliwiaj� si� tym, �e nikt ich nie nauczy� przekazywania wiadomo�ci i �e powinien to robi� specjalista od komunikacji np. psycholog. Mechanizmy uniku prezentowane przez lekarzy mog� by� r�ne :

  • zasypywanie pacjent�w medycznymi szczeg�ami
  • wielom�wstwo by unikn�� z�owrogiej ciszy
  • wykonywanie wielu nieuzasadnionych bada� dodatkowych
  • wysy�anie do lekarzy specjalist�w
  • postawa obronna
  • oskar�anie pacjenta
  • obwinianie siebie
  • uniemo�liwianie pacjentowi wyra�enia jego reakcji na z�� wiadomo��
  • brak empatii, zrozumienia dla stanu pacjenta
  • stwarzanie nierealnych nadziei
  • minimalizowanie negatywnych aspekt�w choroby
  • nadmierne maksymalizowanie pozytywnych aspekt�w choroby

Pacjenci jednak wbrew tym obawom i unikom ze strony personelu medycznego na og� nie skar�� si� na to, �e powiedziano im bolesn� prawd� o ich stanie zdrowia. Cz�sto natomiast skar�� si� na spos�b, w jaki im t� prawd� przekazano, m.in. chodzi im o nieodpowiednie miejsce (np. szpitalny korytarz ), obecno�� niepo��danych �wiadk�w ( personel, inni pacjenci ), brak wcze�niejszego przygotowania pacjenta do poznania gorzkiej prawdy.

Istniej� pewne fundamentalne zasady, kt�rymi powinien kierowa� si� lekarz przekazuj�c z�e informacje. Przede wszystkim lekarz nie powinien nigdy odbiera� pacjentowi nadziei. Nie nale�y dzieli� pacjent�w na uleczalnie i nieuleczalnie chorych, nie powinno si� stawia� prognoz, co do d�ugo�ci �ycia pacjenta cho�by on na to nalega� ! Nale�y pami�ta� i przypomina� o tym pacjentowi, �e je�li nawet brak szans na prze�ycie to istnieje nadzieja na okresow� popraw� stanu zdrowia, na wype�nienie podj�tych zobowi�za�, na realizacj� plan�w, lub przynajmniej na spokojn� �mier� w otoczeniu bliskich itp. To wszystko nie znaczy jednak, �e nale�y karmi� pacjenta z�udn� nadziej� na wyzdrowienie ! Powinno si� unika� jak ognia nieautentycznego pocieszania, np. "wszystko b�dzie dobrze....". Nigdy nie wolno m�wi� czego�, co nie jest prawd�. Nie nale�y ba� si� ciszy - nie �wiadczy ona o braku kompetencji czy ignorancji problemu. Pacjentowi potrzebny jest czas na stawienie czo�a z�ej wiadomo�ci! Przekazywanie diagnozy dobrze jest zacz�� od ustalenia stanu wiedzy pacjenta na temat jego choroby. Wa�ne wi�c b�d� pytania typu : "Co lekarz powiedzia� panu wcze�niej ?", "Kiedy pojawi� si� pierwszy symptom, pomy�la� pan, �e co to mo�e by� ?", itp. Nale�y by� uwa�nym na nadawane przez pacjenta komunikaty z poziom�w werbalnego i niewerbalnego. Pomaga to ustali� jak du�o pacjent chce wiedzie� Nie m�wi si� pacjentowi wi�cej ni� pragnie on w danej chwili wiedzie� ! Czasem przydatny jest tzw. "strza� ostrzegawczy", typu : "Wydaje mi si�, �e pa�ska choroba wygl�da na powa�niejsz� ni� si� to na pocz�tku wydawa�o". Je�li pacjent zareaguje przygn�bieniem, p�aczem, z�o�ci� - nale�y na tym na razie poprzesta�. Przekazywanie niekorzystnych informacji jest bowiem procesem, kt�ry czasami trwa d�ugo i ma swoj� dynamik�. Warto pami�ta� o stosowaniu ogl�dnych sformu�owa�, np. "nietypowe kom�rki" zamiast "rak", s��w "rak" i "nowotw�r" mo�na u�ywa� gdy pacjent sam ju� je wypowie. Po przekazaniu pacjentowi z�ej wiadomo�ci - nie mo�na ucieka�, spieszy� si�, wa�ne by trwa� w tej trudnej chwili z pacjentem ! Zanim si� odejdzie trzeba upewni� si�, �e pacjent nie zostaje sam, �e jest kto� mu bliski, kto da wsparcie. Nale�y um�wi� si� z pacjentem na kolejne spotkanie tak aby zachowany zosta� kontekst ci�g�ej opieki. Wa�n� spraw� jest, by wyja�ni� wszystkie w�tpliwo�ci pacjenta, odpowiedzie� na jego pytania, ustali� ile i co chory zrozumia� z tego, co zosta�o powiedziane i jakiej oczekuje od lekarza pomocy. Na zako�czenie rozmowy warto jest poda� jakie� optymistyczne zapewnienie, np. �e pacjent nie zostanie pozostawiony sam sobie, �e pojawiaj�cy si� b�l b�dzie w�a�ciwie zwalczany itp.

M. Balint wyr�ni� jedno z podej�� lekarza do pacjenta, mianowicie to skoncentrowane na przebiegu kontaktu lekarz - pacjent. Lekarz nie tylko interesuje si� problemami pozazdrowotnymi pacjenta ale pozwala te�, by to chory sterowa� ich rozmow�, by decydowa� jakie tre�ci maj� by� om�wione, a jakie pomini�te. Lekarz dostraja si� do stanu emocjonalnego pacjenta. To wszystko wymaga pewnych kompetencji psychologicznych, typu : empatia, aktywne s�uchanie, prowadzenie rozmowy terapeutycznej, odczytywanie sygna��w niewerbalnych i inne. S�dz�, �e psychologowie mog� podzieli� si� z lekarzami swoj� wiedz� i umiej�tno�ciami w porozumiewaniu si� i radzeniu sobie z czyimi� emocjami. Rozs�dn� form� mog�yby by� warsztaty edukacyjne dla student�w medycyny i dla praktykuj�cych ju� lekarzy. Program takich warsztat�w moim zdaniem powinien w sobie zawiera� :

  • �wiczenia w odczytywaniu "mowy cia�a" drugiej osoby
  • wprawianie si� w odczytywanie w�asnych stan�w emocjonalnych w trakcie rozmowy z drugim cz�owiekiem
  • dawanie i odbieranie informacji zwrotnych dotycz�cych czyjego� lub w�asnego zachowania
  • parafrazowanie wypowiedzi
  • �wiczenie si� w odczytywaniu oporu u rozm�wcy i w odczytywaniu granic wytyczanych przez drugiego cz�owieka
  • nauka pozycji s�uchania terapeutycznego wg Enrighta
  • rozpoznawanie i dostrajanie si� do wiod�cego kana�u percepcji rozm�wcy
  • �wiczenie w przewarto�ciowywaniu rzeczy i zjawisk, np. choroby, w nadawaniu innego kontekstu ;
  • stawienie czo�a reakcji pacjenta na otrzyman� wiadomo�� (ujawnienie odczu� pacjenta, okazanie mu zrozumienia i empatii, zasygnalizowanie gotowo�ci do wsparcia, ujawnianie w�asnych prze�ywanych w zwi�zku z tym emocji ) - �wiczenie scenek
  • formu�owanie ogl�dnych, niezagra�aj�cych komunikat�w dotycz�cych choroby i jej leczenia
BIBLIOGRAFIA :
Marek Jarosz (red) : Psychologia lekarska.
Maria Bujnowska-Fedak, Mariusz Domanski, Andrzej Steciwko : Sztuka przekazywania z�ych wiadomo�ci. Psychologiczne aspekty �mierci i umierania. W : "Ku lepszemu funkcjonowaniu w zdrowiu i chorobie" - materia�y z XIII og�lnopolskiego sympozjum medycyny psychosomatycznej i V ba�tyckiego sympozjum balintowskiego, Ko�obrzeg, 15-17 maja 1997 ; red. Jan �azowski, Grazyna Doli�ska-Zygmunt
Irena Heszen-Niejodek : Lekarz i pacjent. Badania psychologiczne.
Teresa �wirydowicz : Znaczenie umiej�tno�ci porozumiewania si� w opiece paliatywnej - aspekty psychologiczne przekazywania pacjentowi niepomy�lnych informacji.
Hanna Makowska : Informowanie pacjenta przez lekarza. Czy ludzie chc� wiedzie� wszystko o tym, co im zagra�a ? ; w : "Elementy psychologii zdrowia" pod red. Gra�yny Doli�skiej- Zygmunt ;
Marian Kulczycki : Psychologiczne problemy cz�owieka chorego

�r�d�o: www.psychotekst.pl

(publikacja: 2003-10-12)

<< powr�t

Wszystkie artyku�y...

Wolni od Przemocy

Ksi��ki

DogoterapiaDogoterapia

Kasper Sipowicz, Tadeusz Pietras, Edyta Najbert
Wydawnictwo Naukowe PWN

Zawód psycholog. Regulacje prawne i etyka zawodowaZaw�d psycholog. Regulacje prawne i etyka zawodowa

Dorota Bednarek
Wydawnictwo Naukowe PWN

Profilowanie kryminalneProfilowanie kryminalne

Scotia J. Hicks, Bruce D. Sales
Wydawnictwo Naukowe PWN

Przekleñstwo perfekcjonizmu. Dlaczego idealnie nie zawsze oznacza najlepiejPrzekle�stwo perfekcjonizmu. Dlaczego idealnie nie zawsze oznacza najlepiej

Malwina Hu�czak
Wydawnictwo Samo Sedno

Komunikacja niewerbalna. Autoprezentacja, relacje, mowa cia³aKomunikacja niewerbalna. Autoprezentacja, relacje, mowa cia�a

Monika Maj-Osytek
Wydawnictwo Samo Sedno

Najwybitniejsze kobiety w psychologii XX wiekuNajwybitniejsze kobiety w psychologii XX wieku

Sibylle Volkmann-Raue, Helmut E. L�ck
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

Zrozumieæ dziecko wykorzystywane seksualnieZrozumie� dziecko wykorzystywane seksualnie

Magdalena Czub
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

B¡D¬ NAJLEPSZ¡ WERSJ¡ SIEBIEB�D� NAJLEPSZ� WERSJ� SIEBIE

Adams Linda
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

I ¯YLI D£UGO I SZCZʦLIWIE. Jak zbudowaæ zwi±zek idealny?I �YLI D�UGO I SZCZʦLIWIE. Jak zbudowa� zwi�zek idealny?

Willard F. Harley jr
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

DIAGNOZA W SOCJOTERAPII. Ujêcie psychodynamiczneDIAGNOZA W SOCJOTERAPII. Uj�cie psychodynamiczne

Wilk Maciej
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

PEDOFILIA. 30 wywiadów z pedofilamiPEDOFILIA. 30 wywiad�w z pedofilami

Douglas W. Pryor
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

W PU£APCE MY¦LI Jak skutecznie poradziæ sobie z depresj±, stresem i lêkiemW PU�APCE MY�LI Jak skutecznie poradzi� sobie z depresj�, stresem i l�kiem

Steven C. Hayes, Spencer Smith
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

Nie¶mia³o¶æ. Zmieñ my¶lenie i odwa¿ siê byæ sob±Nie�mia�o��. Zmie� my�lenie i odwa� si� by� sob�

Magdalena Staniek
Wydawnictwo Samo Sedno

Zaburzenia psychosomatyczne w ujêciu terapeutycznymZaburzenia psychosomatyczne w uj�ciu terapeutycznym

Agata Orzechowska, Piotr Ga�ecki
Wydawnictwo Continuo

TEST DO BADANIA ROZUMIENIA MOWY U DZIECI I DOROS£YCHTEST DO BADANIA ROZUMIENIA MOWY U DZIECI I DOROS�YCH

El�bieta Szel�g, Aneta Szymaszek
Gda�skie Wydawnictwo Psychologiczne

Wszelkie prawa zastrze�one © Copyright 2001/2020 Psychotekst.pl - Psychotekst.com